1788 De phrenitide

Dissertatio inauguralis medica de phrenitide. | Quam illustris medicorum ordinis consensu sub præside perillustri expertissimo, ac clarissimo domino | Pet[ro] Wilh[elmo] Josepho de Ginetti, | Reverendissimi, ac Serenissimi Principis Electoris Coloniensis Consiliario intimo, publico Physiologiæ, ac Botanices Professore | pro doctoratu, summisque in medicina honoribus legitime consequendis | defendet author | Ferdinandus Wurzer | Bonnensis, | Die 17 Mensis Septembris MDCCLXXXVIII. | Bonnæ, | Typis J. F. Abshoven, Universitatis Typographi.

<>

Symptomatis cujusdam apparens magnitudo plerumque medicum inauspicato abducit a contemplanda febris natura, & eum in se totum convertit, insolentia rei, veluti monstro perculsum.

Stoll, ratio medendi Tom. 3 p. 197.

<>

REVERENDISSIMO AC SERENISSIMO DOMINO MAX[imiliano] FRANCISCO | DEI GRATIA ARCHIEPISCOPO COLONIENSI S[acri] R[omani] I[mperii] PER ITALIAM ARCHICANCELLARIO ET PRINCIPI ELECTORI | LEGATO NATO S[anctæ] R[omanæ] APOSTOLICÆ SEDIS PRINCIPI REGIO HUNGARIÆ, ET BOHEMIÆ, ARCHIDUCI AUSTRIÆ DUCI BURGUNDIÆ ET LOTHARINGIÆ &c. &c. | MAGNI MAGISTERII IN BORUSSIA ADMINISTRATORI, MAGISTRO ORDINIS TEUTONICI PER GERMANIAM, ET PARTES TRANSMARINAS | EPISCOPO MONASTERIENSI, WESTPHALIÆ, ET ANGARIÆ DUCI, COMITI HABSBURGICO, ET TYROLIS &c. &c. BURGGRAVIO STROMBERGÆ DOMINO IN ODENKIRCHEN, BORKELOHE, WERTH, FREUDENTHAL ET EULENBERG &c. &c.

<>

reverendissime, et serenissime Elector, Princeps, ac Domine clementissime!

Innumera, quibus tua Clementia, Princeps Serenissime! me largissime ornavit, beneficia mihi animum faciunt, ut exiguas has paginas Tuos ad sacratos pedes deponere sustineam. Sane id non auderem; si non notissima sit tua erga omnes, qui litteras colunt, blanditias, & gratia. Sceleratissimus essem, si hanc occasionem & publicas tibi gratias agendi negligerem.

Vereor, ut tuam offenderem modestiam, si, quot, quantisque me accumulasti gratiis, dicerem; noscit te patria mea, noscunt, & exteri; narrent alii, quæ publica in commoda quotidie confers, quibus elegantior est calamus.

<>

Superest mihi tantum, ut supplex, Te Serenissime Princeps! exorem, ut specimen hoc academicum Tuo nomine non dignum benigna excipias manu, & potentissimo Tuo præsidio ac tutamine ulterius fovere non dedigneris.

Subditum tuum infimum

Ferdinandum Wurzer.

<>

Phrenitis.

Cum morborum medela quam maxime ab exacta causarum cognitione pendeat: sane dolendum est, tot, & tantis difficultatibus indagationem earum sæpissime esse obstrictam; quibus remotis multi certe morbi nunc curatu difficillimi, vel plane incurabiles non amplius tot funera pararent; sed simplicissimis remediis facillime, & tutissime, tam caveri, quam debellari possent.

Et etiam difficilem phrenitidis curationem ex falsis de ejusdem causa proxima theoriis magis, quam a pertinaci sua natura oriri, ex diversis opinionibus gravissimorum virorum, ex infelici hujus morbi non raro <8> exitu, ex infausto successit remediorum contra morbum ipsum adhibitorum satis clare patere credo.

Hujus morbi causas ergo, qui semper ad periculosiores referri solet morbos, accuratius indagare, hunc morbum signis characteristicis ab inflammatione meningum, &c cerebri, cum qua a multis, & quidem magnis in arte nostra viris confunditur, distinguere, & per hoc phrenitidi certiorem medendi methodum proponere; haud inutilem esse laborem arbitror.

Plurimi veteres medici, & etiam recentiorum multi phrenitidis causam proximam esse inflammationem meningum, & cerebri judicabant; inter quos Bœrhave, van Swieten, Home, Macbride, Lieutaud &c. nominasse sat erit[?]: Sed Willisius, Bonnetus, Langrishius, Huxhamus, in quantum ego scio, erant primi, qui hanc oppugnabant theoriam, viderunt enim celeberrimi illi viri, in cadaveribus cerebrum, & ejus membranas fuisse inflammatas, licet ægri non phrenitici fuerunt, & cl[arus] Morgagnius in multorum phreniticorum sectionibus non meninges, non cerebrum inflammatum, sed manifesta imi ventris vitia reperit. <9>

Priusquam autem ad ipsam rem accedamus, & ut clarius patescat, quæ, quantaque sit differentia inter phrenitidem, & inflammationem cerebri, & ejus membranarum, totum morbi decursum primo describendum esse judico. Phrenitis est delirium furiosum, audax, & quidem cum febre¹, & hæc illam a mania distinguit; longe hunc morbum præcedunt prodromi, & inde hic morbus in duo dividitur stadia, in stadium nempe prodromosum, sive melancholicum, & in stadium furiosum², in stadio primo sequentia plerumque observantur symptomata, inquies animi curæ haud eluctandæ, tremor aliquis cum anxietate ex præcordiis, plerosque non magna tenet febris, imagines rerum æger observat, quibusdam oris, & linguæ conditio est sanissima, quibusdam lingua modicissime est albida, quibusdam flavescit, quibusdam & tremula est; plerisque morbus incipit ab horrore summam solum cutem perstringente, vago, atque per vices accedente³ cephalalgia obtusa cum intermisto <10> calore insueto, artuum lassitudine, minutoque ciborum desiderio, sermo præceps est, subdelirus; æger non raro per aliquot dies fatuitatem inter, & mentis sanitatem versatur, somnus est turbulentus cum pavoribus, singularis expavescendi cum horrore facilitas, vertigo, suspiria crebra, auditus difficilis, omnes præcordiis dolent, & æstuant, sæpe pulsant, imo dolent ad contactum præcordia;⁴ ægri icterici plerumque aliquid habent in oculis, intestina dolent, alvus cum tenesmo liquida, viridia, fœtidissima ejicit. Urina vel cruda, vel crocea, vel jumentosa est.

In secundo stadio tandem mente laborare, sed diversa ratione incipiunt ægri, quidam repente in furias aguntur, quidem prius convulsi epileptica convulsione, aut grave animi deliquium passi soluta nervorum distensione insaniunt;⁵ pauci pedetentim desipiunt; plerique subito, & cum furore insanire incipiunt; & febris, & ferocia suas habet remissiones nulli plerumque horarum periodo alligatas, sed vesperi tamen, & noctu <11> gravius ægri furiunt, quam de die; dolores spastici in variis partibus vexant ægros, e. g. collisio dentium, alvus sicca, subsultus tendinum, tremor, artuum, ingens musculorum robur, pulsus spasticus, instar chordæ durus.

Nonnunquam ægri admodum somnolenti, nonnunquam plane insomnescunt.⁶ Phrenitis tertio, quarto, aut septimo die solet necare, si hunc transgreditur, morbus sæpe abit in maniam.⁷ Interea plura apud auctores leguntur exempla, ubi citius necat morbus sic prosper Alpinus⁸ narrat casum; ubi post quatuor horas phrenitis ægrum jugulabat. Viris hic morbus plus minatur periculi, quam fœminis testante cel[eberrimus] Home.⁹

Si jam quis omnia hæc enarrata symptomata ullo sine præjudicio secum maturius perpendit; certe me omnino latet, quomodo aliquid in decursu hujus morbi possit <12> inveniri, quod inflammationis cujusdam inspicionem suppeditare possit; perpendamus initia morbi, longos illos præcedentes prodromos, tristitiam ægri; tremorem illum cum anxietate ex præcordiis, appetitum prostratum &c. sane hæc non signa incipientis iniit inflammationis: perpendamus e contrario inflammationem meningum, & cerebri, quæ post læsiones capitis oritur: nonne ex Chirurgia abunde constat¹⁰ hanc a phrenitide toto differre cœlo? nonne diagnosis hujus morbi sæpissime difficillima est? nonne causæ, initia, decursus, exitus; paucis: omnia symptomata inflammationis membranarum, & cerebri a phrenitide longissime differunt? Inflammatio cerebri, & meningum sæpissime ab externa læsione capitis ortum trahit; decursus morbi non raro sequens est. Æger nauseat, vomit, pulsum habet plus, minusve acceleratum, spastice contractum, inæqualem, & pro varia epidemica constitutione vel plenum, vel parvum; vomitus ægros in primis tantum diebus vexare solet, sed non eadem intensione, varias enim <13> enim habet remissiones, & exacerbationes incerto tempore recurrentes, maxime tamen ægros in exacerbatione febris angit testante clr. Selle¹¹ plerosque perobscura febris tenet, si ejusdem mensuram ad pulsum dimetiaris; ægri primo fixum & tensivum capitis dolorem conqueruntur, qui tandem se solet extendere; in somno non raro manum admovent loco maxime affecto, sæpe se pondus quoddam in capite sentire credunt, & illud non erectum possunt tenere; quandoque ægri dolores accusant in abdomine; quidam & raro, & parum, & difficulter mingunt, quinto, aut sexto die omnium fere tendinum assidui saltus, aut tremulæ micationes, tandem paralyses, coma vigil &c. nono, undecimo, decimo nono etiam quandoque, æger perit.

Hic morbus sæpe statim post externam læsionem capitis, sæpe post septem, decem, dies, & adhuc ferius¹², oritur & interea æger obambulat non raro, appetit, dormit, & videtur sanissimus; quandoque externum vulnus aderat, quod & chirurgo, & ægro nullius momenti esse videbatur, est jam <14> consolidatum, & nunc primo morbi apparent symptomata.

In cadaverum sectionibus reperimus meninges plus, aut minus inflammatas: quandoque inter meninges, & cerebrum hæret pus[?] flavo-viride, quandoque etiam nihil, nisi humor quidam gelatinosus piam matrem inter, & arachnoideam invenitur: Quis nunc qui hac de re serius cogitat; si etiam primoribus tantum labris machaoniam gustavit artem, qui summum hunc inter morbum, & phrenitidem esse discrimen non videt? Princeps totius argumenti in eo vertitur cardo illorum, qui inflammationem membranarum & cerebri pro causa proxime phrenitidis habent: quod cadavera defunctorum a phrenitide exhibuerint meninges inflammatas, gangrænam, abscessum, sphacelum cerebri, aut acres rodentes ichores.¹³ Sed, quid hoc ad rem? mihi saltem hoc argumentum nullius momenti esse videtur: nonne etiam eximii in arte nostra viri, Bonnet, Morgagni, Huxham, Selle, Stoll, Cullen invenerunt in cadaveribus phreniticorum nec cerebrum, nec meninges inflammatas? nonne non raro nihil omnino, quod accusares, aut nihil saltem, quod non alibi <15> sæpius, quin prægressa phrenitis esset, conspectum fuerit, intra calvariam reperiebatur, ut ut a phrenitide mors fuerat?¹⁴ nonne sæpissime in febre putrida defunctis testante cl. Pringle¹⁵ abscessus in ipso cerebro fuerunt reperti; licet ægri, quam diu in vivis erant, non delirarent? nonne fatis ex chirurgia scimus, magnas cerebri portiones per suppurationem fuisse consumptas, & tamen ægri sibi omnimodo erant conscii? Nonne hæc in cadaveribus reperta inflammatio cerebri, ejusque membranarum potius est effectus morbi, quam causa? In humano enim corpore unum esse confluxum, unam conspirationem, & omnia consentientia scivit jam dudum divus senex Hippocrates¹⁶ & præcipue hoc nos docuerunt illustrissimi viri Haller, Whytt, Willis, Rahn, demum magnum, & mirum illud caput inter, & primas vias commercium quis ignorat? Indies videmus, chronicas lippitudines in pueris ad duris mesenterii tumoribus, cœcitatem ex lumbricis; ab ascaridibus nictalopiam &c. nam assecto in abdomine nervo <16> intercostali, vel pari vago facile irritatio transibit in illos capitis, & dolores, spasmosque creabit, qui eo facilius contingent, ubi simul plerumque fit, ob spasmos abdominale sanguinis ad capitis vasa major congestio oritur.¹⁷ Indies videmus post læsiones capitis statim per consensum oriri vomitus, inflammationes, & suppurationes hepatis &c uti satis patet ex omnibus auctoribus, hac de re scripserunt; demum constat etiam ex medela morbi: in inflammatione enim meningum venæ sectio summum est remedium: in phrenitide autem phlebotomia aut non prodest, aut, quod frequentissimum est nocet, monentibus celeberrimis in arte nostra viris Sydenham¹⁸, & Stoll¹⁹: hac enim instituta desipientia placida in ferociam commutabatur; e contrario autem emetica ægris summo sunt emolumento; a vomitu enim mitius delirant ægri, & taciturne, ac statim quædam subinde, quasi mentis reversuræ signa dant.

Ex his jam dictis non male concludi posse, bilem, quam chamœleontis versipellis nomine <17> recte insignivit cl. Stoll, circa præcordia stabulantem frequentissimam phrenitidis causam esse, arbitror. Sed hic non solam bilem, sed omnes quascunque sordes gastricas intelligo. Jam mihi etiam incumberet demonstrandum bilem etiam posse phrenitidis causam esse; si non cuilibet satis notum esset, quanta; quamque innumera hæc producat mala; mox aphthas producit testantibus Armstrong²⁰, Klein²¹, van Swieten²², mox ophthalmias²³, mox petechias²⁴, mox ingentes cephalalgias²⁵, mox erysipelas²⁶, mox tusses creat²⁷ mox mentitur inflammationem ventriculi²⁸; &c. <18> convulsiones ex hoc fonte nasci subito cessantes bile per vomitum ejecta jam Galenus notavit; refert etiam illustris van Swieten, se ab optimo Bœrhavio fuisse edoctum, frequentem satis delirii in febribus causam esse sordes circa præcordia collectas; invenit id verissimum, dum unico dato vomitorio excussa hac saburra plures illico resipuerunt²⁹ quot, & quanta non producit mala bilis in capitis læsionibus³⁰ sæpe eadem producit symptomata quæ adsunt, si extravasatus sanguis sub cranio hæret, & difficillima subinde diagnosis est, an in lapsu ab alto caput idiopathice laboret, an vero commotum systema gastricum mentem ab quemdam utriusque consensum turbet, & si non emunctæ naris est Chirurgus, non infrequenter jam sine mora terebra cranium reserendum esse credit: & si porrigit emeticum, simul quasi, & semel post bilem eijectam omnia evanescunt symptomata. Optime elucescit, quid valeant præcordia in universo corpore, si homines aspicis cœterum sanissimos, quibus jam ventriculus, & intestina sunt læsa; philosophus desinit cogitare; ex sano insanus; ex <19> animoso timidus, ex hilari fit tardum ingenium; visus, loquela, gustus, auditus rumpitur; subjecta florida marcescunt &c. e contrario ventriculo se bene habente totum corpus est alacrius, somnus fit placidior, omnes se, & excretiones rite procedunt; functionum conspicitur vigor, corpori additur robur, mentique hilaritas.³¹

Secundum, magnique momenti argumentum est, bilem frequentissimam phrenitidi esse causam, longe illi morbum præcedentes prodromi: morbus vere inflammatorius subito, & homines sanissimos invadit; morbos autem biliosos antecedit per aliquot dies languor totius corporis, somnus inquietus non reficiens, appetitus prostratus, spiritus fœtens, dolor capitis, lumborum, urina male olens, crocea, vel jumentosa; ægri plenetudinem, anxietatem habent in præcordiis, icterici quid in oculis est; & omnia hæc etiam ante phrenitidem observamus.

Tertium meum est argumentum, quod ira, & mœror maxime ei generandæ faveant³², & certe mirum hæc animi pathemata <20> cum primis viis habere nexum, & maxime sordibus gastricis procreandis aptissima esse, nemo inficias ibit, nam quis ex sua propria experientia ignorat horum pathematum, quæ in omnes homines, ne maximo quidem philosopho excepto, vi sua debachantur, in primas vias efficatiam? quibus mirum in modum bilis officina conturbatur; ut, qui terrentur, in febres incidere soleant biliosas, mœror diuturnus, ærumnæ, curæ, sollicitudines, nonne resolvunt ventriculum, intestina? Venena quædam etiam hac mirabili possent facultate, quod iis vis devoratis, ægri statim insanire, & furere incipiunt³³ e. g. mytilus edulis, qui non semper tamen certo tantum tempore hoc efficit; hepar illius pileis, quod³⁴ in itinere cl. Forster manducabatur; etiam hyosciamus, datura strammonium in magna dosi exhibita, & his per vomitum ejectis æger simul, & semel reconvalescit; certe nemo hic inflammationem meningum adfuisse suspicabitur; demum morbi, ubi summa sunt deliria; ubi homines non infrequenter <21> tantopere sunt efferati, ut vinculis sat firmis non possint cohiberi, spectant ad morbos biliosos uti ex omnibus constat auctoribus. Omnes phrenitici sunt iracundi, furiunt cum ejulatu, taurino musculorum robore, vincula perrumpunt, difficulter possunt coerceri, clamant, vociferant, aditantibus injiurias dicunt, volunt custodes suos fustibus cædere, necare &c. & hic est affectus biliosus, denique etiam ex medela morbi patet, bilem sæpissime phrenitidis esse causam, nam emetica, & purgantia sæpe in hoc morbo totam fere absolvunt paginam³⁵; etiam magnus vidit Sydenham, quandoque non venæ sectiones juvasse, sed clysmata & spiritum vitrioli³⁶ quandoque purgantia summum fuisse remedium.

Sunt philologi, qui dicunt græco sub vocabulo phrenes veteres significasse præcordia, si hoc verum est, tunc Hippocrates phrenitidem jam morbum præcordialem nominavit, certissimo argumento, hunc perbene scivisse, morbi causam hærere in præcordiis. <22>

Leguntur quidem apud auctores exempla, qui contrariam fovent sententiam³⁷, ubi aperiebantur cadavera phreniticorum, quorum cerebrum, & meninges erant inflammatæ, & ubi nullæ biliosæ sordes repertæ fuerant, evidenti, uti credunt, argumento, symptomata biliosa, si adessent, effectus inflammationis cerebri esse, non causam; sed quam longe hi errent facile patet; nam quis anatomicorum unquam, optimo licet microscopio armatus potuerit dicere, hic sordes gastricæ adsunt, hic non adsunt; præterea nonne sæpissime videmus ægros per vomitum summopere levari, licet, si tam quantitatem, quam qualitatem eijectæ materiæ respicias, fere vomuerint nihil; certe hic adfuisse sordes, & quidem mali moris nemo poterit negare.

Secunda, & quidem frequens phrenitidis causa est id, quod veteres atram bilem furentem dicebant; atra bilis sæpe immobilis hæret, stagnat, & tunc generat malum hypochondriacum, hydropem, melancholiam, maniam &c. si autem moveri incipit; tunc sæpe phrenitis oritur, argumenta hujus rei per se patent, nam uterque morbus <23> & phrenitis, & mania in essentia non differunt, & hæc sæpissime ab atra bile stagnante ortum trahit uti docent symptomata morbi, ægrorum nempe anxietas in præcordiis, color icteritius, urina jumentosa &c. demum medela; venæ sectiones pejorant malum, imo recidivas pariunt, & methodus medendi, ubi ægri sæpissime sanantur, est, si solventia dantur, & quandoque emetica aut purgantia interponuntur; tandem motus naturæ salutares in mania sunt hœmorrhoides, diarrhœæ, dysenteriæ, febres intermittentes, præcipue quartanæ &c.³⁸ & nonne phrenitis sæpe migrat in maniam chronicam.³⁹

Sed nolo hic falso intelligi, licet enim bilem frequentissimam phrenitidis causam puto, non credo, tamen quemlibet, cui sordes circa præcordia stabulabantur, fieri phreneticum; si etiam summam sordium turgescantiam habet, nam quis est? qui non ingessit noxia, qui non circa diætam vario modo peccavit? & quot moriuntur inter centenos homines, quorum viscera abdominalia, ac intestina plenariæ integritatis, quorum humores digestionis officio inservientes non <24> corrupti non depravati fuerint; forlan[?] hoc de privata dependet ægri constitutione, aut de loco, ubi bilis hæret; quod jam producat choleram, jam furunculos⁴⁰, jam excitat febrim, jam epilepsiam facit, jam scabiem gignit⁴¹, jam phrenitidem, sed quis mortalium unquam hunc designabit locum? Optime ergo nos de phrenitide sentire credo, si sequenti modo de ea judicamus.

1mo. Non unam semper, eandemque phrenitidis causam, nec causæ esse sedem.

2do. Bilem frequentissimam phrenitidis causam esse.

3tio. Phrenitidem etiam præcordiis purissimis ab aliis causis ortum posse trahere: sic quandoque vermes, imprimis tænia frequens phrenitidis causa est⁴² quandoque oritur ab exanthematibus temere suppressis &c. cl. de Gorter inquit, infinita enim fere sunt, quæ vel ingerendo, vel adplicando, vel morsu communicata corpori, perturbant mentem, sed hæc non omnibus in hominibus eandem insaniam inferunt; & varia hæc varias quoque mentis emotiones inducunt. <25>

4to. Nunquam inflammationem cerebri, meningum causam proximam phrenitidis, quod præprimis nobis injunxit illust. Richter præceptor venerandus, qui sæpissime horribilimas inflammationes cerebri, & suarum membranarum mente omnino sano se vidisse affirmat.

5to. Phrenitidem nec morbum proprium, nec morbum sui esse generis; uti monet vir hippocraticus ill. Stoll⁴³, sed esse symptoma, quod permultis morbis licet inter sese valde differentibus se associare solet; quemadmodum id de calore, frigore, cephalalgia, siti, sudore, aliisque communibus febrium non necessariis accidentibus dicimus, & phrenitides ita inter se differre, uti pleuritides, anginæ, ophthalmiæ ratione causæ, & medelæ discrepant, febrem phreniticam ergo rheumaticam, biliosam &c. & in aliis aliam esse posse; hanc etiam subinde de indole inflammatoria participare posse, non ita tamen, ut phrenitis inflammationem pro sua causa ignoscat, sed uti quoddam accidens non necessarium, quod crebro in febribus sit biliosis hoc ab anni tempore, a privata ægri <26> constitutione a genio epidemico, & etiam a qualitate sordium dependet, dum ergo phrenetis ita varia est, ut febris illam comitans mox vehemens, mox parva, paucis: diversissimæ sit indolis; sponte elucescit, quam male ii agant, qui solum plerumque spectant delirium, uti morbum principem, si æger phreniticus illis occurrit, & non ad febrem; uti aliquid hic non notatu dignum, attendunt.

Optimum sane esset, si in praxi hoc nomine phrenitis nequaquam uterentur medici, sed hunc ægrum, hæc vel illa tenet febris cum deliriis phreniticis, dicerent. Tunc enim evitaretur illa idearum confusio, phrenitidem morbum sui esse generis; sed etiam hoc non fugit perspicaciam Hippocratis; hic enim plerumque sub phreniticis deliriis intelligit tantum deliria phrenitica.

[Medendi ratio]

Nunc ad morbo medendi rationem progrediendum me accingo; sed cum tantum auctores, quoad causam, & morbi sedem inter se discrepant, etiam quoad morbi medelam non raro toto differre cœlo necesse est.

Primo necessario distinguendum credo methodicam, & empyricam curam. In methodica duas generales habemus indicationes, prima est, respice indolem febris, & <27> eam misso non necessario symptomate directe oppugna, si ergo febris biliosæ est indolis, quod frequentissimum, nam gastrica febris finito crebrior præ cæteris febribus, annis omnibus, atque etiam per omnes terrarum tractus est, tunc evacuandum vel sursum, vel deorsum secundum circumstantias, quas me jam non attinent: paucis: æger ita tractandus est, uti si simplici saburrali decumberet febre. Sed falsissima, & saluti ægrorum valde perniciosa est illa opinio, id æque, & quidem tutius purgantibus posse confici frequentius exhibitis, quod vomitorio; purgantibus licet antiphlogisticis, morbos evidenter saburrales esserari[?] vident multi hodierni fide graves practici, atque imo intendi, quos emeticum nempe in plurimis casibus repente sustulisset; attamen hoc non in sensu nimis stricto est sumendum, febres enim, quæ ex ventris infimi saburra originem ducunt, & ubi sordes turgescunt deorsum, miti purgante alvum pluribus diebus movente sæpe optime debellantur.

Certe ergo nulli medico potest indifferens esse, an emetico, an purgante in saburrali febre utatur; nam alterum alterius vices nequaquam supplere potest. <28>

Si medicus potest suspicari febri phreneticæ quid inflammatorii subrepisse, qua de anni tempus, ætas, habitus corporis ægroti, genius regnantis epidemiæ, adcurata eorum cognitio, quæ præcesserunt delirium indicatio a juvantibus, & nocentibus desumpta eum optime instruere possunt; præcipue autem debet attendere, an pulsus celer fortis, durus, calor vehemens ægroti respondeat sordium turgescentium signis; si respondent, emeticum summum erit antiphlogisticum, si non respondent, venam seca, sed cauta, & parca manu⁴⁴ octo unciæ hic ingens debent esse quantitas; in his enim febribus parva etiam venæ sectio mirum in modum subito domat pulsum; & haud raro simul, & semel post institutam phlebotomiam antea durus, fortis, celer fit parvus, debilis, inæqualis. Sanguis est domitor bilis inquit divus senex, & cl. Stoll omnem sanguinis jacturam corruptionem bilis generare, monet, etiam cl. Pringle, se crebro vidisse, multos periisse in biliosis, quibus vena fuit secata, plures autem reconvaluisse, ubi etiam indicata venæ sectio omissa fuerit, affirmat. <29>

Sponte ergo patet, quod methodus medendi plurimorum auctorum, qui inflammationem meningum pro causa proxima phrenitidis habent, hic non adhiberi possit; suadent enim venæ sectiones largas, & per amplum vulnus instituendas, hirudines ad tempora, sectionem arteriæ temporalis &c.

Sed hæc hic nunquam possunt convenire, licet cerebrum & suas membranas quandoque inflammatas reperiri, non insicias ibo; nonne enim potest hic fieri? quod accidit: in erysipelate, quem morbum ex ventris illuvie natum esse, nemo sane negabit⁴⁵ in hoc morbo particula materias ex abdominali saburra decerptæ ad locum erysipelate affectum dimittitur; hoc enim quilibet potest in erysipelate videre, materiem alienam loco tentato hærere infixam. Potest igitur & cerebrum esse inflammatum, & meninges, etsi morbus natales ex abdomine deducit; uti satis ex erysipelate constat. Sed an venæ sectiones, an hirudines profligare possunt erysipelas, aut ophthalmiam, aut anginam, aut pleuritidem biliosam? Emesis præmissis præmittendis instituta & saburram eliminabit, & omnem occasionem ad novam generandam metastasin, <30> aut priorem alendam uno quasi rescindet ictu, & sic causa cessante, & effectus suapte cessabit.

Secunda generalis indicatio consistit in adcurata, & vera cognitione causarum specialium e. g. an a vermibus, an ab exanthematibus suppressis phrenitis ducat originem; sic vidit ill. Richter a scarlatina repressa oriri phrenitidem. Si ergo post acutissimam indagationem morbi causam reperimus, tunc tota medela in eo consistit, ut causæ occurramus; sic e. g. si exanthema quoddam fuit suppressum, emesis indicatur, tum, quia exanthemata non infrequentur ex primis viis suam originem ducunt testante Ludwig⁴⁶, Selle⁴⁷, Fritze⁴⁸, Armstrong⁴⁹, tum ob mirum, & incomprehensum cutis cum abdomine nexum, sic fatis tritum est, ac vulgare, emplastrum de artanita cuti externe admotum per continuatum stimulum purgare &c. tum quia emeticis, præcipue si in refractis præbentur dosibus, pori cutanei <31> aperiuntur, & promovetur diaphoresis; ut paucis dicam: hic exanthemata debent revocari.

Si a vermibus ortus est morbus, enema ex lacte tepido est applicandum, subito silebunt vermes, sed pro tempore tantum, jam phrenitis, uti quilibet morbus a vermibus ortus tractari debet⁵⁰.

Si autem æger phrenitus mihi occurreret; qui parvam haberet febrem, aut cujus febris nullius esset generis, & ubi, licet diligentissime indagassem, nullas speciales causas possem reperire; tunc curam instituerem empyricam; & primo quidem empyrice emetica, & purgantia exhiberem: quia bilis frequentissima phrenitidis causa solet esse, & quia etiam analogia ad hoc suadet; in morbis enim biliosis vehementissima sunt deliria; si post adhibitam methodum antigastricam æger non melioraretur, tunc præcipue si oculi truces, prominentes, & valde essent inflammati; si præcordja ad contactum dolerent, si facies rubra, & inflata esset, ætas, ægri constitutio ad venam pertundendam <32> persuaderent, empyrico modo methodum antiphlogisticam adhiberem, & venam secarem. Si & hæc levamen non ferrent, tunc accederem ad antispasmodica; quia ingens hic adest stimulus, quem nullo modo possum invenire, studerem ergo saltem effectus ingentis hujus stimuli obtundere per nervina, & analogia non absimilis morbi, maniæ puto, ad hæc etiam suadet; cum antispasmodicorum virtutes in mania in observationibus clarissimorum virorum exime laudantur & quidem a camphora inciperem, videmus enim, hanc optatissimum in mania præstare effectum, testantibus Werlhof⁵¹, Selle & Mead⁵², sed in ingenti debet porrigi dosi, Selle duos scrupulos, & Mead unam drachmam dat pro dosi; camphoram in connubio cum nitro laudant Pringle, & Home; moschum autem tunc imprimis indicatum credo, si pulsus tremulus, inæqualis, subfultus tendinum &c. adessent; sed etiam larga manu præberi debet Woepfer⁵³ ascendit in dosi usque ad quindecim grana. Etiam adhiberem balnea tepida, clysmata emollientia, <33> & ad præcordia vesicantia; si jam malum nondum mitesceret, & leniora hæc non sufficerent anodyna, præeunte cl. Bœrhave, & van Swieten ipsum præberem opium; Hamilton⁵⁴, se opium cum calomelle optimo cum successu in phrenitide dedisse narrat.

Generaliter de phrenitidis medela non multa invenio dicenda, si excipis, quod ægris sæpius renovetur aër, & semper admittatur frigidiusculus; hinc æstivo tempore adspersio aquæ frigidæ in pavimenta multum prodest; quod omnia ingrata ab ægris removeantur; & tandem, quod corpus ægri sit erectum tenendum, ne tanto impetu sanguis ad superiora feratur; res enim est experientiæ, in hominibus horizontaliter in lecto decumbentibus tumere caput, & iterum tumorem evanescere, dum erigitur corpus; in plurimis ægris etiam decubitu supino increscere delirium, & minui paululum corpore erecto, indies videmus.

En lector benevole! dissertatiunculam mancam, sine nexu, sine ordine; rogo, ut <34> hanc ea mente accipias, qua scripsi; certe de materia tam gravi, & a maximis in arte nostra viris vexata non scripsissem, nisi legibus academicis satis faciendi causa. Sunt laborum medicorum primitiæ: forte maturior ætas digniora proferet. <35>

Theses.

I. Corpora viventia, & ardentia magna gaudent inter se analogia: eundem in aërem dephlogisticatum, & atmosphæricum præstant effectum.

II. Usus aëris dephlogifticati in morbis inflammatoriis est proscribendus.

III. In febribus saburralibus emeticum justo datum tempore mediam absolvit curam.

IV. Optimum a refrigerio prophylacticum est frigoris consuetudo.

V. Menstruus puellarum fluxus, lochia puerperarum, gravidarum in utero gestatio cautos nos quidem in dandis emeticis faciant; a plenario vero eorundem usu nos nequaquam absterreant.

VI. Illi non intelligunt Sydenhamum, qui in quacunque phtysi suadent equitationem: uti & illi, qui semper polygalam, lichenem, corticem &c. commendant.

VII. Febris puerperarum plerumque biliosa est.

VIII. Febris puerperarum iteratis venæ sectionibus, aut regimine diaphoretico in putridam, in malignam sæpe convertitur, nisi epidemiæ genius aut phlebotomias exigat, aut methodum alexipharmacam: febris enim puerperarum notante Sydenhamo facile in castra epidemiæ transit. <36>

IX. Phtysin pituitotam plerumque ex acrimoniæ cuiusdam metastasi, debilitate pulmonum prægressa oriri, probabile est.

X. Diabetis causam proximam non semper in renum laxitate quærendam esse puto.

XI. Medicus non attentus ad epidemiam, ad anni tempestatem in plurimis sane morbis acutis si non noxiam, saltem periculosam medicinam faciet.

XII. Materiam gonorrhœæ eandem, quam luis veneræ esse, mihi probabile vedetur.

¹ Brendel, Diss. de phrenitide, Göttingæ 1756.

² Schröder, analect. de phrenitid. & paraphrenitide, 1765.

³ Stoll, ratio med., Tom. 3, p. 175.

⁴ Saalmann descripsit phrenit. & paraphrenit. vere contag. earumque factæ curationis, Monast. in Westphal., p. 3.

⁵ Stoll, loc. cit.

⁶ Quarin, De curand. febrib. & inflammationibus comment., p. 213.

⁷ Bœrhave, Aphoris. de cognoscent. & curand. morbis, p. 14. – Klein Interpres clinic., p. 229.

⁸ De medicina ægyptiorum, p. 50.

⁹ Home, Princip. med., p. 108.

¹⁰ Richters Anfangsgründe der Wundarzneykunst, 2ter Theil, S. 128. – Schmuckers Wahrnehmungen aus der Wundarzneykunst, 1ter Theil, S. 81.

¹¹ Selle, Medicin. clinic., p. 418.

¹² Schmucker, l. c., pp. 13, 29, 36, 41, 60, 73, 76.

¹³ Bœrhave, l. c., p. 175.

¹⁴ Stoll, loc. cit., p. 193.

¹⁵ Krankheiten der Armeen.

¹⁶ Libr. de aliment., IV, 24.

¹⁷ Rahn, De miro inter caput, & viscera abdominis commercio, p. 5.

¹⁸ Opera medica, Tom. I, p. 95.

¹⁹ Loc. cit., p. 78, 80, 86 & seq.

²⁰ Sammlung für praktische Aerzte, B. 4, St. 1, S. 69.

²¹ Interp. clinic, p. 15, 156.

²² Comment., Tom. 3, Hildburghausae 1754, pp. 299, 317.

²³ Selle, l. c., p. 427.

²⁴ Strack, De morbo cum petechiis, p. 110. – Huxham, Oper. med. phys., Tom. 2, 94.

²⁵ Lieutaud, Inbegriff der ganzen medzinischen Praxis, 4ter Theil, S. 193.

²⁶ Tissot, Avis au peuple, p. 307. – Ziegler, Diss. de febre erysipelat. præf. Schröder. Götting. 1771.

²⁷ Lieutaud, l. c., 2ter Theil, S. 146. – Selle, l. c., p. 453.

²⁸ Unzer, der Arzt, eine medizinischen Wochenschrift, Tom. V, p. 621.

²⁹ Quarin, l. c., p. 57.

³⁰ Richter, a.a.O., 2ter Theil, S. 86. – Stoll, Rat. med., Tom. II, p. 426.

³¹ Baume, De consensu corporis humani, p. 26.

³² Quarin, l. c., p. 213. – Bœrhave, l. c., p. 173.

³³ Cullen, Anfangsgründe der Arzneywissenschaft, Leipzig 1778, 1ter Theil, S. 192. – Halle, Gifthistorie des Thier-, Pflanzen- und Mineralreichs, Berlin 1787, SS. 18, 77, 174.

³⁴ dritter Band seiner Reisen um die Welt unter Cook, Berlin 1784, S. 224.

³⁵ Saalmann, l. cit., p. 26. – Stoll, loc. cit., Tom. III, p. 184 & seq.

³⁶ Opera med., Tom. I, p. 142.

³⁷ Timmermanni Diss. de phrenitide idiopathica, Rintelæ 1778.

³⁸ Klein, l. c., p. 179.

³⁹ Stoll, l. c., Tom. III, p. 179. – Klein, l. c., pp. 229, 198.

⁴⁰ Metzger, Advers. med., Tom. II, p. 53.

⁴¹ Baldinger, Krantheit einer Armee, Langensalza 1765, S. 243.

⁴² Selle, loc. cit., p. 67.

⁴³ Stoll, l. c. Tom, III, p. 193.

⁴⁴ Bode, De Sanguinis detractionis recto in morbis biliosis usi, Göttingæ 1782. – Apfel, De venae sectionum in biliosis imprimis recta administratione.

⁴⁵ Tissot, l. c.

⁴⁶ Advers. med. pract., Vol. I, p. 202.

⁴⁷ Pyretolog., p. 223.

⁴⁸ Med. Annal., 1ter B., S. 129.

⁴⁹ Sammlung für praktische Aerzte, 4ter B., 1tes St., S. 95.

⁵⁰ van den Bosch, Hist. const. verm. – Frid. Hoffmanns Anhndlung von den Kinderkranheiten, Frankf. 1741, S. 137.

⁵¹ Opera, p. 747.

⁵² Mead, Monit. ed. Wintringham, p. 204.

⁵³ Wœpfer, Hist. apoplect. in append., p. 787. – Whytters Bemerkungen, S. 319.

⁵⁴ Medicals commentaries, Vol. IX, p. 191, in den Abhandlungen zum Gebrauch praktischer Aerzte, B. XI, S. 268.