C. G. L. Rinck 

de inclyta 

sede regali 

Der Königstuhl 

von Rhens 

1735 

herausgegeben von Norbert Flörken 

Die Texte sind den Digitalisaten des Internet entnommen. – Recht-

schreibung  und  Zeichensetzung  sind  beibehalten  worden,  gegebe-

nenfalls sind Namen in der modernen Schreibweise hinzugefügt wor-

den. Die Punkte hinter den einfachen Zahlen, z. B. den Jahreszahlen, 

sind weggelassen worden. Der Text der Vorlage steht in einer Seri-

fenschrift, Zusätze und Ergänzungen des Bearbeiters in dieser seri-

fenlosen Schrift oder in [ ]. Die Anmerkungen der historischen Auto-

ren sind in » « gesetzt; die Klammern der Vorlage ( ) sind durch { } 

oder – – ersetzt worden. Die wenigen Streichungen des Herausgebers 

stehen in ( ), die Seitenzahlen der Vorlagen in < >. Büchertitel sind 

kursiv  gesetzt.  Beim Seitenwechsel  wurde die  anfallende  Trennung 

aufgehoben. Die häufigen Sperrungen bei Eigennamen oder Ortsna-

men  wurden nicht  übernommen.  Die Angaben  zu  Personen,  Orten 

oder Sachen sind dem Portal Wikipedia entnommen. Die Digitalisate 

sind entnommen books.google.com. 

Impressum 

© 2020 by NF 

2 

Einleitung 

Die Kurfürsten 

Von den sieben Kurfürsten des Heiligen Römischen Reiches hatte 

man im 19. Jahrhundert keine gute Meinung; hielt man doch diese 

Landesherren für die Ursache des Übels der deutschen Kleinstaaterei. 

Sie hatten im ausgehenden Mittelalter, als anderswo die königlichen 

Zentralgewalten sich festigten, ein freies Wahlrecht gegen das Ge-

blütsrecht und die Designation durchgesetzt und sich als „Macher“ 

des Königs etabliert1. Konstituiert hatten sie sich selbst, ohne Auftrag 

oder Vollmacht. Allerdings schwand der Einfluß des „Kurvereins von 

Rhens“ auf die Einsetzung eines neuen Königs nach etwa 200 Jahren 

schon wieder, als die Habsburger ihr Erbkönigtum durchsetzen konn-

ten. Was blieb – und durch die Reformation bzw. die folgende Glau-

bensspaltung noch vertieft wurde, war ihre landesherrliche Macht, 

die ihnen unter Umständen erlaubte, eine Aussen- und Militärpolitik 

gegen die Interessen des Hauses Habsburg zu führen. 

Die Kur 

Das Verb „küren“2 ist heute kaum noch in Gebrauch, weil das Kü-

ren oder die Kur heute nicht mehr ausgeübt wird. Jemanden küren 

hieß damals sovielwie: sich auf jemanden einigen, und hatte nichts 

zu tun mit einer Wahl oder Abstimmung: Es kamen damals einige 

wichtige Leute zusammen, jemand nannte einen Namen, und nach 

1 Siehe (Conrad, 1962 S. 215 ff).  

2 Im Sachsenspiegel heisst es „bi namen kiesen“.  

3 

einer kurzen oder längeren Aussprache einigte man sich auf eine Person, die dann gekürt war. Das Verfahren war damit beendet. 

Der Personenkreis war zunächst nicht genau umgrenzt, deswegen 

mussten auch nicht die Stellungnahmen etwaiger Abwesender einge-

holt werden, im Extremfall konnte gar eine Minderheit für alle ent-

scheiden. Wenn heute das Verb „küren“ verwendet wird, dann meis-

tens augenzwinkernd im Kontext von „sich stillschweigend nach Ab-

sprache ohne Abstimmung auf jemanden einigen“. 

Richtige Wahlen gibt es erst seit der Französischen Revolution, als 

die Stimme eines jeden Individuums gleich zählte und die Meinung 

der quantitativen Mehrheit leicht z. B. durch Handaufheben ermittelt 

werden konnte. 

Christian Gottfried Lorenz Rinck 

In seinem kurzen Leben (1714-1736) hat Rinck wenig Spuren hin-

terlassen. Er ist in Altdorf geboren als Sohn des Altdorfer Juristen Eu-

charius Gottlieb Rinck (1670-1745)  und der Eva Clara Rinck. Er hatte 

fünf  Geschwister,  von  denen  mehrere  starben;  er  war  der  einzige 

Sohn, der das Erwachsenenalter erreichte. Überliefert ist – ausser der 

vorliegenden  Dissertation über Rhens  – eine Rede3 auf den sächsi-

schen Herzog und König von Polen August4 II.  

3 Bayerische Staatsbibliothek, Signatur 2 Diss. 12#Beibd.16; VD18 15075869-001.  

4 Friedrich August I. von Sachsen, genannt August der Starke (* 12. Mai 1670 in Dres-den; † 1. Februar 1733 in Warschau), aus der albertinischen Linie der Wettiner war ab 1694 Kurfürst und Herzog von Sachsen sowie ab 1697 in Personalunion als August 

II. König von Polen-Litauen.  

4 

DISSERTATIO  topographico-his-

torica  de  INCLYTA  SEDE  RE-

GALI  AD  RENSE  vulgo  von 

dem Königs-Stuhl bey Rens sub 

praesidio  Ioannis  Davidis  Koe-

leri Professore publico die … Iu-

nii  anno  MMCCXXXV  publice 

habita  a  Christiano  Godofredo 

Laurentio  Rinck  Legum  Cul-

tore. Altorfii Literis Meyerianis. 

5 

Q[uod] D[eus] B[ene] V[ertat] 

DISSERTATIO | topographico-historica de | INCLYTA 

SEDE REGALI AD RENSE | vulgo von dem Königs-Stuhl 

bey Rens | sub praesidio Io[annis] Davidis Koeleri P[rofes-

sore] P[ublico] | d[ie] … Iunii a[nno] MMCCXXXV publice 

habita | a Christiano Godofredo Laurentio Rinck | L[egum] 

Cultore. | Altorfii | Literis Meyerianis. 

§ 1. 

 Electio Regis Germaniae in Imperatorem Romanum olim non fuit 

ad certum locum adstricta. Quemadmodum enim Comitia de negotiis 

regni, sive placita publica, uti dicebantur, variis in locis, vel pro arbi-

trio Regum, vel pro conditione temporis et necessitatis publicae, ins-

tituebantur; ita pari ratione comitia electoralia, diversis in locis, ha-

bebantur. Populis Germaniae, uti postea Carolo IV. Imperatori, secun-

dum HARTMANNUM MAURUM5 de Coronatione Caroli V. Aquisgranensi 

[Köln 1550], p. 18, in Decreto de A[nn]o 1363 per absurdum visum fuit, 

tantam  electionem  loco  restringi.  Hinc  non  credendum  HULDORICO 

MUTIO6 in Chronico Germaniae [Basel 1539] L. 14, p. 107, affirmanti, 

Ottonem III. decrevisse, in frequentibus comitiis Principum, ut impos-

terum perpetuo Francofurti eligatur Imperator, cum tot exempla con-

trarium evincant. 

§ 2. 

5 Hartmann Maurus, auch Hartmann Mor, Hartmann Mohr bzw. Hartmann Moer (* 

vor 1506; † 23. August 1537) war ein deutscher Jurist. Er war Professor des Zivilrechts an der Universität zu Köln, Rat des Kölner Kurfürsten Hermann V. von Wied sowie 

Reichskammergerichtsassessor.  

6 Ulrich Hugwald, auch Huldreich Mutius, (* 1496 in Wilen (Gottshaus); † 24. Januar 1571 in Basel) war ein Schweizer Gelehrter, Lehrer und reformatorischer Schriftsteller.  

6 

Ita Arnolphus, exauctorato Carolo Crasso Imperatore A[nno] 887 

in Conventu Triburiensi in regnum est attractus. Vid[e] REGINO7 ad A. 

887. Ludovicum Juvenculum proceres et optimates, ad Forachem in 

unum congregati, Regem super se crearunt: Vid. REGINO ad A. 900. 

Conradus I. quo in loco ab omni populo Francorum et Saxonum Rex 

sit electus, non <4> annotatum est. De Henrico I. constat, cum Fridi-

slariæ A. 919 designatum fuisse Regem, coram omni populo, a congre-

gatis principibus et natu majoribus exercitus Francorum, vid. WITTE-

KINDUS8  L.  1,  p.  637.  Ottonis  I.  universalis  electionis  locus  ex  jussu 

Principum fuit Aquisgrani palatium, vid. WITTEKINDUS, p. 642. Otto II. 

Wormatiae,  consensu  et  unanimitate  regni  procerum  totiusque  po-

puli, rex est electus indeque progrediens, convenientia quoque et elec-

tione omnium Lothariensium, Aquis rex ordinatus est, teste CONTI-

NUATORE  REGINONIS,  p.  80.  Ottoni  III.  puero  raro  exemplo  Veronae 

successionem  patris  optimates  detulisse,  tradunt DITMARUS9  L.  1,  p. 

686, et SIGEBERTUS Gemblacensis10 ad A[nnum] 983. Dissidium popu-

lorum Germaniae studiumque aemulorum Henrici II. regis, regnum 

affectantium, effecit etiam singularem prorsus electionem, diversis in 

7 Regino von Prüm (* um 840 wahrscheinlich in Altrip bei Ludwigshafen am Rhein; 

† 915 in Trier) war ein Musiktheoretiker, Kanonist und Geschichtsschreiber. Er war von 892 bis 899 der siebte Abt der Abtei Prüm.  

8 Widukind von Corvey (* um 925 oder 933/35; † 3. Februar nach 973 in Corvey) war 

ein bedeutender sächsischer Geschichtsschreiber. Er ist der Verfasser der Res gestae Saxonicae, einer „Sachsengeschichte“.  

9 Thietmar, auch Dietmar oder Dithmar, (* 25. Juli 975; † 1. Dezember 1018 vermut-

lich in Merseburg) war Bischof von Merseburg und ein Geschichtsschreiber in der 

Zeit der Ottonen.  

10 Sigebert von Gembloux OSB, latinisiert Sigebertus Gemblacensis (* um 1030; † 5. 

Oktober 1112 in Gembloux), war ein Historiograph, Hagiograph, Theologe, Liturgi-

ker, Komputist und Publizist.  

7 

locis, diversisque temporibus, a singulis populis Germaniae factam: octava enim idus Iunii [=06.06.1002] Moguntiae, a Francis & Mosel-lensibus, convenientibus rex acclamatus fuit. vid. DITMARUS L. 5, p. 

367; et ADELBODUS11 in vita S. Henrici Sancti § 7. Deinde post paucos 

dies Bernhardus Dux, et primates Saxonum, in comitiis Werlensibus 

et  Merseburgensibus,  eum  regem  dixerunt,  in  festivitate  S.  Iacobi 

[=03.05.]: vid. DITMARUS L. 5, p. 367, et ADELBODUS l[oco] c[itato] § 

11; CHRONOGRAPHUS SAXO ad A. 1002. A Lotharingis, Aquisgrani con-

venientibus, in nativitate S. Mariae [=08.09.] rex fuit collaudatus: vid. 

ADELBODUS l. c., § 12, et DITMARUS, p. 369. 

§ 3. 

Conradum II. 1014 regem cuncti primates Francorum Orientalium, 

Saxonum, Alemannorum, Boioariorum elegerunt, in loco, inter Mo-

guntiae confinia et Wormatiae, amplo et tuto et habili ad secretas res 

tractandas, ex insularum <5> recessu, cujus appellationem WIPPO12 de 

vita Conradi Salici L. 2, topographis relinquit, utinam non reliquisset. 

WIPPONEM vero his obscuris verbis Reinseam nostram de qua dicturi 

sumus, non indigitasse, diserte ostendit HERBST in dissert[atione] sub 

praesidio Hahnii de regia ac Caesarea Conradi II. electione ac corona-

tione [Helmstedt 1719] in not. C. ad § 6, p. 36. Situs Reinseae enim non 

convenit; et remotior est a Moguntia; neque Rhenus ibi insulam habet. 

Hac de causa opinatur, Conradum in insula, Moguntiae urbi contigua, 

regem  esse  renunciatum,  in  qua  Imperator  Ludovicus  Pius  olim 

11 Adalbold von Utrecht (ca 970–1026), Bischof dort, verfasste u.a. eine Vita Heinrichs II.  

12 Wipo (* vor 1000; † nach 1046) war ein mittellateinischer Dichter und Historio-

graph, Verfasser der Gesta Chuonradi II. imperatoris. 

8 

exspiravit13: secundum autorem vitae eius, p. 423, et NITHARDUM14, lib. 

1 de dissens[u] filior[um] Ludovici, p. 90, et de qua MATTHEUS15 Paris 

in Hist[oria] Angl[orum] ad A. 1245, p. 456, retulit, quod Alemannici 

Principes, de novi Imperatoris electione tractaturi, ducti in eam, amo-

tisque naviculis omnibus, dimissi in ea sola fuerint.  

Conradus II. R[ex] filium suum Henricum III. A. 1026 Leodii Regem 

fecit: vid. CHRONOGRAPHUS SAXO ad h[unc] a[nnum]. Henricus IV. in 

aetate infantili paternis auspiciis est in regnum promotus A. 1052 Po-

lethae [=Pöhlde], vid. LAMBERTUS16 Schafnaburgensis ad A. 1052. Inter 

ejus aemulos et adversarios Rudolphus Dux Sueviae a Saxonibus et 

Suevis concorditer est electus Forchemii A. 1077, vid. CONTINUATOR 

LAMBERTI Schafnaburgensis ad h. a. et BRUNO de Bello Saxonico 17, p. 

214; Annales Hildesheimenses ad A. 1077; et Hermannus Lucelburgen-

sis  Islebiae  [=Eisleben]  rex  est  renuntiatus,  vid.  Theodorus 

13 Im Jahre 840 auf einer Rheininsel bei Ingelheim.  

14 Nithard (* um 795; † 845) war ein fränkischer Geschichtsschreiber. Seine Historiae stellen eine wichtige Quelle für das Frankenreich im frühen 9. Jahrhundert dar.  

15  Matthaeus  Parisiensis (Matthäus  Paris,  auch  Matthäus  von  Paris;  *  um  1200 in England; † 1259 in St Albans) war Geschichtsschreiber im Benediktinerkloster St. 

Albans unweit von London.  

16  Lampert  von  Hersfeld  (lateinisch:  Lambertus  Hersfeldensis;  in  älterer  Literatur auch  Lambert  oder  auch  Lambrecht  von  Aschaffenburg;  *  vor  1028  vermutlich  in Franken;  †  zwischen  1082  und  1085  vermutlich  in  Hersfeld)  war  ein  Geschichtsschreiber und erster Abt des Klosters Hasungen.  

17 Brunonis de bello Saxonico liber (Brunos Buch vom Sachsenkrieg) ist eine prosächsische Parteischrift über die Auseinandersetzungen Heinrichs IV. mit den Sachsen. 

Der Verfasser Bruno war Kleriker und gehörte zum engeren Umfeld des Erzbischofs 

Werner von Magdeburg.  

9 

ENGELHUSIUS18 in Chronico, p. 1090; AVENTINUS19 L. 5, c. 15. Imperator Henricus IV. A. 1076 Goslariae a paucis regni Principibus iusiuran-dum exegit et accepit, ut non alium post se, quam filium suum Con-

radum, regem sibi eligerent; vid. LAMBERTUS Schafnaburg ad h. a., p. 

233; BERTHOLDUS20 ad h. a., p. 346. Hoc ob rebellionem reprobato A. 

1099 Aquis filium suum iuniorem, Henricum V. Regem <6> fecit, vid. 

CONRADUS21 URSPERG ad h. a. p. 228, quae designatio regia repetita fuit 

Moguntiae A. 1003, vid. OTTO22 Frisingensis in Chronico L. 7, c. 8. Lo-

tharii Imperatoris electio celebrata fuit A. 1125 Moguntiae, considen-

tibus, in una ripa Rheni, Principibus Saxoniae et Bavariae, altera Prin-

cipibus  Sueviae,  cum  quibusdam  nobilibus  Rhenanis,  uti  constat  ex 

incerti  autoris  narratione  de  electione,  in  ECCARDI  Quaternione 23 

18 Dietrich Engelhus (auch: Theoderich Engelhusen, Theodorus, Theodoricus Engel-

husius, Engelhuys) (* um 1362 in Einbeck; † 5. Mai 1434 in Wittenburg bei Elze) war ein Lehrer und Verfasser lateinischer Werke.  

19 Johannes Aventinus (* 4. Juli 1477 in Abensberg, Niederbayern; † 9. Januar 1534 in Regensburg) war ein deutscher Historiker und Hofhistoriograph. Er hieß eigentlich 

Johann Georg Turmair, benannte sich aber mit einer latinisierten Form seines Hei-

matortes Aventinus (‚der Abensberger‘). Er gilt als ein Wegbereiter der klassischen Philologie in Deutschland.  

20 Berthold von Reichenau (* um 1030; † 11. März 1088) war ein wichtiger Chronist 

der  Zeit  König  Heinrichs  IV.  Berthold  war  ein  Schüler  Hermanns  von  Reichenau, dessen Weltchronik er fortschrieb.  

21  Vermutlich  eher  Burchard  von  Ursberg  (*  vor  1177  †  1230  oder  1231  in  Kloster Ursberg) war ein mittelalterlicher Geschichtsschreiber.  

22 Otto von Freising (* um 1112 † 22. September 1158 im Zisterzienserkloster Mori-

mond in Frankreich), war seit 1138 Bischof von Freising und einer der bedeutendsten Geschichtsschreiber des Mittelalters. 

23 Veterum monumentorum Quaternio, hrg. von Eckhart, Johann Georg von -, Leipzig 

1720.  

10 

veterum monumentorum n. II, p. 47 conf. annales Hildesheimenses ad A. 1125 et OTTO Frisingensis L. 1 de Gestis Frid. l. c. 15. Conradum III. 

conventus Principum apud Confluentiam urbem A. 1135 Regem cons-

tituit, vid. DODECHINUS24 in appendice ad Marianum Scotum ad h. a., p. 

472. Fridricus I. in oppido Francofurth A. 1152 principum favore in 

regnum sublimatus est, vid. OTTO Frisingensis de Gestis Fridr. I. L. 2, 

c.1. Idem Imperator in curia generali et valde celebri apud Babenberg 

A. 1169 ex consensu et collaudatione omnium Principum, filium suum 

Henricum IV. quinquennem, in regem electum, post se regnare fir-

mavit, vid. CHRONOGRAPHUS25 REICHERSPERGENSIS ad h. a. In Ottonem 

IV.  discordantibus  invicem  Principum  suffragiis  A.  1198  Coloniae 

Agrippinae translatum est Regnum, vid. ARNOLDUS26 Lubecensis L. 4, 

c. 1. Eius aemuli, Philippi Suevi, electio adversa instituta fuit a non-

nullis Principibus ecclesiasticis et secularibus in Ichtershausen, terrae 

Thuringiae oppido, et continuata in campis Erpisfordiae, a Saxoniae, 

Sueviae,  et  Bavariae  Principibus,  ac  perfecta  Moguntiae;  vid. 

hist[oriam] 27 de Landgraviis Thuringiae, cap. 31; Chronicon 28 montis sereni ad A. 1198, et chronicon 29 Halberstadense ad h. a., p. 148. Fridericus II. post mortem Ottonis IV. Imp[eratoris] Herfordiae celebrata curia 

24 Dodechinus, Priester aus Lahnstein (Rheinland-Pfalz) im 12. Jh.  

25 Weiter nichts bekannt.  

26 Arnold von Lübeck (* wohl um 1150 † 27. Juni 1211 oder 1214) war ein mittelalterlicher Chronist. Ab 1177 war er Abt des Johannisklosters in Lübeck. 

27 Weltchronik bis zum Jahr 1414 auf der Grundlage der Papst-Kaiser-Chronik des 

Martin  von  Troppau,  ergänzt  um  Nachrichten  zur  Landesgeschichte  Thüringens, kompiliert um 1420 von einem Dominikanermönch in Eisenach.  

28  Chronik des  Stifts Lauterberg  bzw.  Petersberg  bei  Halle  a.d.  Saale,  verfasst  von Heinrich von Röcken, Chorherr in Lauterberg, bald nach 1225.  

29 Geschichte der Bischöfe von Halberstadt (Sachsen-Anhalt) von 780 bis 1208, bald danach verfasst.  

11 

in imperio confirmatus est, vid. ALBERTUS30 Stad[ensis] <7> ad A. 1218, p. 302. Filium ejus primogenitum, Henricum, in curia Francofurtensi 

generali A. 1220 Principes Regem Romanorum declararunt. Vid. GO-

DEFRIDUS31 Colon[iensis] ad h. a., p. 291, et ALBERTUS Stad. ad h. a., p. 

302,  cui,  ob  rebellionem  exauctorato  A.  1237  primum  Viennæ,  ac 

deinde  Spirae,  suffectus  fuit  frater  Conradus  IV.,  vid.  Fragmentum 

Hist[oricum] ad h. a., ap. URSTIS[IUM]32 p. 91, et GODEFRIDUS Colon. ad 

h. a., p. 301. Imp. Friderico II. diris pontificiis devoto A. 1246 a quibus-

dam principibus, apud Herbipolim oppositus fuit Henricus, Landgra-

vius Thuringiæ, vid. ALBERTUS Stad. ad h. a., p. 316. Fragmentum His-

toric. ap. URSTIS., p. 91 et Wilhelmi, Comitis Hollandiae, electionem A. 

1247 Conradus, Coloniensis Archiepiscopus, apud pagum Woringiae, 

sui territorii, fieri procuravit, vid. MONACHUS33 NUSSIENSIS in magno 

Chron[icon]  Belg[ico,  Ffm  1607],  p.  237;  Gesta  Treviror[um]  Archie-

spisc[oporum], p. 2236.  

§ 4.  

In magno interregno, occasione dissidiosae electionis Alphonsi, re-

gis Castiliae, et Richardi, Ducis Cornubiensis, controversia, de vero et 

legitimo electionis loco, acriter ventilata fuit in curia Romana Urbani 

IV. pontificis. Nam apud oppidum de Francenfort et quidem intus vel 

extra  oppidum,  in  terra  quae  dicitur  Franchenserde,  ad  electionem 

30 Albert von Stade (* vor 1187?; † 9. Februar 1264) war ein Bremer Domherr und Abt, später Geschichtsschreiber. 1230 wurde er Prior und 1232 Abt des Benediktinerklosters Sankt Marien in Stade.  

31 Gottfried Hagen (* 1230; † 4. Juli 1299) war Stadtschreiber von Köln, ein Spezialist für deutsche Urkunden und arbeitete auch als Pfarrer. Bekannt wurde er jedoch vor 

allem als Autor der Reimchronik der Stadt Köln von 1270.  

32 Christian Wursteisen (lateinisch: Christianus Urstisius) (1544 – 1588) war ein Ma-thematiker, Theologe und Historiker aus Basel.  

33 Ein Augustinermönch aus Neuss, 

12 

procedi posse et debere, secundum morem ipsius Imperii approbatum, quoniam haec loca sint ad hoc deputata specialiter ab antiquo, procu-ratores et nuntii Romani missi Richardi Cornubiensis, coram Pontifice 

asseruerunt; atque ex hoc argumento probare annisi sunt certum ac 

indubitatum Jus principis sui in Regno et Imperio. Econtra reprobave-

runt  electionem  Alphonsi,  quoniam  in  loco  non  solito  ea  celebrata 

fuit: vid. Epistola Urbani IV. ad Richardum electum Regem Romano-

rum, de <8> hac controversia in LEIBNITII Prodromo Cod[icis] I[uris] 

G[entium] Diplomatici n. 14, § 4, p. 14. Verum enim vero, quemadmo-

dum ex antecedentibus et contrariis electionum exemplis patet, haec 

assertio, quod infra praedictum oppidum de Franckenfort Rom. Regis 

et Imperatoris, et non alibi, debeat celebrari electio, ut iterum dicitur 

in illa Epistola pontificia, § 10, p. 18, firmo talo non nititur. Antiquitas 

ergo, et mos  solitus electionis regiae, Francofurti instituendae, per-

peram adstruitur id hoc documento. 

§ 5. 

Post  interregnum  demum,  auctoritate  potissimum  Archiepiscopi 

Moguntini, Francofurto hic habitus honos, ob gratam vicinitatem, et 

memoriam  dignitatis  pristinae,  quod  tempore  Ludovici  Germanici, 

Regis, ibi principalis sedes orientalis Franciae fuisset, secundum An-

nales Metenses ad A. 876 ut in ea celebrarentur regiae electiones: quod 

in continua serie electiones Rudolphi Hapsburgici, Adolphi Nasovii, 

Alberti Austriaci I. et Henrici VII. Licelburgici comprobant. Tunc de-

mum vere scriptum fuit in Decreto electionis Henrici VII. in LEIBNITII 

Mantissa Codicis I. G. Dipl., n. 49, p. 253: 

In oppido Franckenvord, loco quidem ad hoc 

solito et consueto, Electores convenisse, ad eli-

gendum  Henricum,  Comitem  Lucemburgen-

sem. 

§ 6. 

13 

Hisce praemissis de electionibus regum Germanicorum, variis in 

locis, ab initio regni Germanici, usque ad interregnum magnum pe-

ractis, historia electionis regiae Henrici, Comitis Lucelburgensis, de-

ducit nos ad praecipuum argumentum Dissertationis huius, de sede 

Regni  Renseana.  Nam  prima  vice  legimus  in  Gestis  Balduini,  Ar-

chiepiscopi <9> Trevirensis, L. 2, c. 1, Henricum illum in villa Rense 

regem  denominatum  fuisse  ab  Electoribus  ibi  congregatis  A.  1308. 

Verba Anonymi huius haec sunt: 

Regali  dignitatis  celsitudine  regni  Romano-

rum, per lamentabilem mortem quondam Al-

berti  Regis  non  modicum  disturbata,  Domi-

nus Baldevvinus aliique sex coëlectores villam 

Rense,  inter  Confluentiam  et  Boperdiam  si-

tam,  ubi  ex  antiqua  consuetudine  ad  tracta-

tum  de  electione  habendum  consueverunt 

convenire,  concorditer  diverterunt,  ubi  anno 

Domini millesimo tricentesimo octavo, gratia 

summi  spiraminis  cooperante,  et  Domino 

Baldevvino  id  procurante,  in  ipsius  fratrem, 

Dominum Henricum Comitem Luzlenburgen-

sem,  in  futurum  Romanorum  Regem  eligen-

dum, suis exeuntibus meritis communiter con-

cordarunt. 

Idem tradit MONACHUS NUSSIENSIS, in magno Chron. Belg., p. 286: 

Henricus, huius nomini septimus, inter impe-

ratores vero sextum, Comes Lutzenburgensis, 

fuit electus in regem Alemanniae et Romano-

rum,  in  die  B[eatae]  Catharinae  virginis 

[=25.11.1308, 

richtig: 

27.11.1308] 

in 

14 

quadam  villa,  prope  Confluentiam,  quae 

Reynse  nominatur,  Anno  D[omini]  1308.  Et 

de 

hinc 

Electores, 

in 

Francofordiam 

procedentes,  eum  publice  Regem  nominave-

runt. 

§ 7. 

Rensea, Germanice Reinse, vel ut alii scribunt Rense, item Reens 

sive Rees, latine Rensa, oppidum est Rheno inferiori adiacens, inter 

Confluentiam et Braubacum, et pertinens ad ditionem Coloniensis Ar-

chiepiscopi. Non procul ab hoc oppido, ad Rheni ripam occidentalem, 

in campo acclivi, et nucibus34 consito, visitur hodienum suggestus la-

pideus et fornicatus, novem columnis saxeis innixus, in quem gradi-

bus adscenditur, qui vulgo vocatur thronus regalis, Germanice ›der 

König-Stuhl‹, cujus hanc descriptionem accuratam dedit WINKELMAN-

NUS35 in Chronico Hassiae, P. 11, c. 3, p. 121: <10>  

Das  uralte  Städtlein  Rhense  liegt  jenseit 

Rheins unter Braubach. – Es ist dies der Ort 

vor Zeiten, wegen der umliegenden anmuthi-

gen Felder und Wälder sehr berühmt gewesen, 

so  gar,  daß  auch  des H[eiligen]  R[ömischen] 

R[eichs] Chur- und Fürsten daselbsten vielfäl-

tig  ihre  Zusammenkunft angestellet, und  des 

34 Der Walnussbaum stammt aus Vorderasien und wurde von den Griechen in Eu-

ropa eingeführt, nach Deutschland von den Römern. Er ist gegen Winterkälte und 

Spätfröste sehr empfindlich; so findet man ihn häufig in wintermilden, nicht zu nie-derschlagsarmen Lagen wie in den Weinbaugebieten. 

35 Johann Just Winckelmann (* 29. August 1620 in Gießen; † 3. Juli 1699 in Bremen) war ein deutscher Schriftsteller: Gründliche Und Warhafte Beschreibung Der Fürstent-hümer Hessen und Hersfeld, Bremen 1697.  

15 

Reichs  höheste  und  geheimste  Angelegenhei-

ten, absonderlich aber die Kayser- oder könig-

liche Wahl, wie auch deren Absetzung, in die-

ser Gegend berathschlaget und vollzogen hat-

ten, – deren eigentliche Raths- und Wahlstatt 

ungefehr 2 Musqueten-Schuß, am Gestade des 

Rheines, von gemelter Stadt Rheinse, annoch 

der Königstul – Thronus Imperialis – genannt, 

unter  verschiednen  hohen  und  dicken  Nuß-

bäumen  befindlich,  ist  gebauet  in  die  Ründe 

von Quadersteinen mit 7 Schwibbögen, stehet 

auf neun steinernen Säulen; deren eine in der 

Mitten  ist,  sonsten  ganz  offen,  und  darüber 

gewölbt, hinauf steiget man 18 Staffeln, Trep-

pen  oder  Steigen,  ist  mit  2  starcken  Thüren, 

vermittels  deren  man  ihn  fest  verschliessen 

kann, versehen. Seine ganze Ründe und Um-

kreiß erstrecket  sich  bey die  40  Ehlen,  3  1/3 

Viertel, die breite 13 Ehlen weniger 1 1/3 Vier-

tel,  die  Höhe  8  Ehlen  und  1  Viertel,  nach 

Rhenser oder Bopparde Ehlen zu rechnen; ist 

mit  sieben  Umsitzen  vor die  damalige  sieben 

Churfürsten gemacht. 

ZEILERUS36 in der Reiß-Beschreibung durch Teutschland 37, cap. 30, n. 

167, p. 647: 

36 Martin Zeiller (* 17. April 1589 in Ranten, Steiermark; † 6. Oktober 1661 in Ulm) war ein protestantischer deutscher Autor der Barockzeit. Er verfasste zahlreiche Län-derbeschreibungen.  

37 Richtig: „Teutsches Reyßbuch durch Hoch- und Nider-Teutschland auch angränzende unnd benachbarte Königreich …“, Straßburg: Zetzners Erben 1632.  

16 

Rens oder Rheinsse am Rheinstrom – es ist na-

hen[t] dabey der Königstul am Rheine, unter 

dem dicken Gestäude, so von Stein gemacht, 

und auff welchen man den new erwehlten Kö-

nig erst gesetzet hat. 

Idem in Topographia Hassiae et regionum vicinarum [1646], p. 114, 

scribit: 

Den Königstul am Rhein bey diesen Städtlein 

oberhalb Coblenz unter den Nuß-Bäumen ge-

legen, beschreibt Michael SAX38 in 4ten Theil 

des  Christl.  <11>  Zeitvertreibers  am  299. 

Blad. Und daselbst haben die Churfürsten vor 

Zeiten  pflegen  zusammen  zu  kommen,  die 

Keiserliche  Wahl  fürzunehmen,  und  des 

Reichs  Sachen  zu  berathschlagen;  ist  etwann 

ein herrlich Gebau gewesen, aber itzt sehr zer-

fallen und verwüstet. 

38  Michael  Sachs  (*  29.  September  1542  in  Mehringen,  Sachsen-Anhalt;  †  1618  in Wechmar) war ein evangelischer Pfarrer in Wechmar im Landkreis Gotha in Thüringen. Besonderen Erfolg hatte sein Buch „Christlicher Zeitvertreiber oder Retzelbuch 

…“, das 1593 (Teil I) und 1600 (Teil II) erstmals und bis zum Jahr 1620 in 35 Auflagen erschienen ist. 

17 

Michael SACHS, ad quem ZEILERUS provocavit, sedem regiam P. 4 

des Christl. Zeitvertreibers, p. 299, hunc in modum ex Chronico [Ger-

manico, 1545 39] HEDIONIS40 delineavit: 

Zwischen Rhens und dem Flecken Capell lie-

get  ein  schöner  Baumgarten,  darinn  ist  das 

alte Gebäu, unter sieben großen Nußbäumen, 

der Königstul genannt, da die Churfürsten des 

Reichs haben pflegen zusammen zu kommen, 

der  Keyser  und  Römischen  Könige  Wahl  zu 

schliessen, und des Reichs Sachen und Nutz zu 

berathschlagen. Das ist ein gemaurter Sitz, auf 

grossen steinernen Seulen mit sieben Schwib-

bögen.  In  der  Mitte  stehet  eine  Seule,  wenn 

man  siebenzehn  Schritt  hinauf  gehet,  kann 

man das Gemach feste schliessen, und sind da-

rum schöne Sitze ringsherum. Ist ein herrlich 

Gebäu  gewesen,  aber  ist  sehr  zerfallen  und 

verwüstet. Ein jeder Churfürst hat nahe dabey 

ein Schloß, oder Stadt gehabt, da er zu Nacht 

sicher  ruhen  können,  als  Mayntz  Lahnstein, 

Trier  Cappel,  Cöln  Reins  und  Churpfaltz 

Marxburg. 

39 Erste Fassung unter „Chronica der altem Christlichen kirchen auß Eusebio, Ruffino 

…“ Straßburg: Andla, 1530.  

40 Kaspar Hedio (auch Kaspar Bock, Kaspar Böckel; * 1494 in Ettlingen; † 17. Oktober 1552 in Straßburg) war ein deutscher Historiker, reformierter Theologe und Reformator.  

18 

FREHERUS41 in notis ad Petrum de Andla[u], c. 6, p. 154, ita de hoc loco commentatur: 

Sedes  regni  illa,  quam  dicit  TRITHEMIUS42 

vulgo, der Königstul, adhuc extat et visitur in 

ipsa  Rheni  ripa,  prope  oppidum  Rense,  sub 

densis arborum comis, suggestum quoddam e 

saxo exstructum, columnis impositum, viginti 

circiter gradibus ascendendum, supra scamna 

circum  habens  ad  confessum,  ut  ibi  Rex  pri-

mum intronicaretur, et voce praeconis procla-

maretur. 

§ 8. 

Sub Ludovic Bavaro imperatore Rense A. 1338 d[ie] 16 Iunii in so-

lennibus Imperii Comitiis primum foedus electorale <12> factum fuit 

de vindicandis electionis Germanicae iuribus, contra ausus Benedicti 

XII.  Pontificis  Romani.  Testatur  hoc  ALBERTUS43  Argentinensis  in 

Chron. p. 129, bis verbis: 

Interim convenientes in villa Rens, super Rhe-

num,  Imperator  et  principes  electores, 

41 Marquard Freher (* 26. Juli 1565 in Augsburg; † 13. Mai 1614 in Heidelberg) war ein deutscher Jurist, Historiker, Publizist, Diplomat und Staatsmann.  

42 Johannes Trithemius, auch Johannes von Trittenheim, Johann Heidenberg sowie 

Johannes Zeller genannt (* 1. Februar 1462 in Trittenheim; † 13. Dezember 1516 in 

Würzburg), war Abt der Benediktinerabtei Sponheim und ab 1506 vom Schottenklos-

ter Würzburg, vielseitiger Gelehrter und Humanist.  

43 Albert von Straßburg oder Albertus Argentinensis († nach 1378) war ein deutscher katholischer  Geistlicher.  Er  ergänzte  eine  von  Matthias  von  Neuenburg  verfasste Chronik für die Zeit von 1350 bis zum Tode Kaiser Karls IV. 1378.  

19 

confectis desuper literis, et iuramentis praesti-

tis, quod Imperium et eius iura contra omnes, 

nullo  excepto,  manutenerent,  et  ad  ipsum 

omnes, quos possent, arctarent, nulla absolu-

tione,  vel  quavis  occasione  obstante,  forma-

runt. 

Ipsum Decretum Electorale in GOLDASTI44 Reichs-Satzungen 45, Part. 

2, p. 34, ita incipit: 

Als man zehlet nach Christi Geburt 1338 am 

[1]6. Tag des Heumonats um die Sechste, in 6. 

Jahr  der  Keiserl.  Steyre,  in  4.  Jahr  des  Pabs-

tums Benedick des 12ten, in Baum-Garten zu 

Rens, in der Pfaltz, bey 11 Meylen unter Ma-

yntz, an den Gestad des Rheins, alda der Key-

sersstul ist, und die 7 Churfürsten oft zusam-

men kommen, und des Reichs Sachen gemein-

iglich  zu  handeln  pflegen,  haben  die  Stände 

des Reichs, nehmlich die Churfürsten,  

1.  Heinrich, 

Ertz-Bischoff 

zu 

Cölln 

Mainz,46 

2.  [Walram, Ertz-Bischoff zu Cölln] 

3.  Baldwein, Ertz-Bischoff zu Trier,  

4.  Rudolph, Ruprecht der älter, Ruprecht, 

der  jünger,  und  Stephan,  alle  vier 

44 Melchior Goldast von Haiminsfeld (* 6. Januar 1578 † 11. August 1635 in Gießen) war ein Schweizer Humanist, Jurist, Diplomat und Bibliomane.  

45 Reichssatzung Deß Heiligen Römischen Reichs Keyser König Churfürsten vnd Gemei-

ner Stände Constitution, Alten-Hanaw, 1609.  

46 Die Liste ist korrigiert. 

20 

Pfaltzgrafen  bey  Rhein,  und  Herzogen 

in  Bayren,  nachdem  noch  nicht  auß-

truckt  und  verborgen  war,  wer  rechter 

Churfürst unter den vieren seyn sollt,  

5.  Rudolph, Hertzog in Sachsen,  

6.  Ludwig, Marggrav zu Brandenburg 

7.  [Es fehlt Johann, König von Böhmen] 

andere,  alle  Lehnleut,  Geistliche  und  Weltli-

che  des  H.  Röm.  Christlichen  Reichs,  des 

Rechten umher gefragt, noch den gewöhlichen 

Brauch,  nachfolgende  Stuck  zu  recht gespro-

chen  und  erkennet,  darzu  beruffen  drey  ge-

schworne  gemeine  offen  Schreiber  und  No-

tari, die alle Sach in der besten Gestalt, nach 

Vermög der Rechten, aufschreiben, und in alle 

Welt  außlassen  gehen,  und  überall  anschla-

gen. 

Eodem anno  sub dato Renns, auf dem Feld, an dem Donnerstag 

[=24.07.133847] nach St. Margarethen Tag, <13> inter Principes Elec-

tores, & Stephanum, Ducem Bavariae, foedus initum fuit, quod extat 

in LUNIGII48 Archiv. Imp. 49 Part. spec. Cont. 1, 2. Abtheil., n. LXVII, p. 

218, 219. 

§ 9. 

Imp[erator] Carolus IV. An. 1346 d[ie] 10. Iulii, auspiciis Clementis 

VI. Pontificis Romani in Renseano campo electus fuit. Ipse hoc pro-

fitetur in litteris ad Civitatem Argentinensem de hac sua electione in 

47 Dieses Datum dürfte falsch sein.  

48 Johann Christian Lünig (* 14. Oktober 1662 † 14. August 1740 in Leipzig) war ein deutscher Jurist, Historiker und Publizist. 

49 = Deutsches Reichsarchiv („Das Teutsche Reichs-Archiv“), 1710–1722, 14 Bde.  

21 

WENCKERI50 Apparatu et Instructu Archivorum, et quidem in praesidiis n. 31, p. 201: 

Karolus  Dei  gratia  in  Romanorum  Regem 

electus et semper augustus – Nobilitati et Pru-

dentiae vestr[a]e per praesentes duximus inti-

mandum. Quod reverendis et illustribus sacri 

Imperii  Principibus  Electoribus,  eiusdem  Im-

perii fidelibus, in pomeriis prope Rense super 

alveum  Rheni,  ubi  principes  electores  super 

negpotiis  imperii  convenire  hactenus  con-

sueverunt,  convenientibus,  et  ibidem  com-

muni sententia tam dictorum Electorum Prin-

cipum, quam aliorum Magnatum et Procerum 

decreto et Sacramento, dictum Imperium ali-

quandiu  hactenus  vacavisse,  propterea  Prin-

cipes  Electores  in  personam  nostram  direxe-

runt  unanimiter  votu  sua  –  Datum  in  po-

moeriis  prope  Rense  super  alveum  Rheni,  d. 

11. Mensis Iulii sub Sigillo Marchionatus nos-

tri Moraviae. 

Consentiunt ALBERTUS Argentinensis, p. 535, et [HAINRICUS51] Mo-

nachus Rebdorfiensis ad A. 1349; CUSPINIANUS52 vero observat in opere 

50 Jacob Wencker (1668-1743) Stadtarchivar und Ammeister von Straßburg, verfasste 

u.a. „Apparatus & instructus achivorum ex usu nostri temporis“, Straßburg 1713.  

51 im 14. Jhdt., Verfasser von Annalen, veröffentlicht von Freher 1600.  

52 Johannes Cuspinian (latinisiert für Johannes Spießheimer; * 1473 in Schweinfurt; 

† 19. April 1529 in Wien) war Humanist, Dichter und Diplomat in habsburgischen 

Diensten.  

22 

de Caesaribus 53 in Carolo IV., p. 382, improbatam fuisse inter alia etiam hanc ob causam electionem Caroli IV.  

quod  neque  in  loco  debito,  hoc  est  in  Fran-

cofurto electus, nec Aquisgrani, ubi decuit, co-

ronatus  fuit  iuxta  morem  et  statuta  Imperii, 

nec aperte sed latenter.  

Causam, ob quam apud Renseam Imperator Carolus IV. Ludovico 

Bavaro  substitutus  fuit,  indicat  Auctor  <14>  vitae  Clementis  IV.  in BALUZII54 [Historia] paparum Avenionensium, T. 1, p. 251, his verbis: 

Principes  Carolum  IV.  in  villa  Rense  ele-

gerunt, quod villa de Francfort, ubi consueve-

rat fieri electio, Bavaro adhaerebat. 

§ 10. 

Neque Imperator Carolus IV. Thronum regalem Rensensem prae-

teriit, cum de substituendo sibi in regno Germaniae et Imperio Rom. 

Wenceslao filio suo natu maximo enixissime laboraret, sed ad hunc 

Principes Electores A. 1376 convocavit, ut deliberarent de eo, an Im-

perio conducat, ut eo adhuc vivo Rex Romanorum eligatur. Ita enim 

legimus in codicillo illius temporis a WENCKERO in Apparat. Archiv. 

evulgato p. 220: 

53 „Eine außerleßne Chronicka von C. Julio Caesare … biß auff Carolum quintum…“, 

Straßburg 1541.  

54 Étienne Baluze (* 24. November 1630 † 28. Juli 1718 in Paris) war ein französischer Historiker.  Auf  seinen  Gebieten  (Kirchengeschichte,  Patristik,  mittelalterliches Recht) war er einer der bedeutendsten Gelehrten seiner Zeit.  

23 

Als  die  Wahl  Königs  Wenzeßlaus55  zu  einem 

Römischen König zugieng, kamen die Keyser 

und der König und die Churfürsten zu Rense 

zusammen,  die  Wahl  alda  vorzunehmen,  da-

hin anfangs der Churfürst zu Ma[y]ntze, der 

do Bischoff war zu Babenberg, nicht kommen 

wollte, die andern Fürsten erkanten dann, ob 

er von recht walen sollte oder nit, welches die 

andern  getan,  wannen  sie  keinen  andern  Bi-

schof  von  Manze  wißen,  denne  In;  do  sicht 

Herzog  Ruprecht56  von  Peigen[?]  nach  Ihme 

gegen Oppenheim, und füerte In gen Rense uf 

dem Pfingest dag Früege, do unterretten sich 

die Fürsten mit dem Keyser, und wurden ette-

liche  Fürsten,  etwas  stoessig  mit  Ihme,  meit 

namen der von Trier und Cöln, das ward zu 

Stund übertragen, und ward der König mit ge-

welet zu Rense, Ime war ein gut Fürheissen ge-

than, und zugend die Wahl gen Franckenfurt. 

Sed audiamus ipsum Imp. Carolum IV. in literis ad Gregorium XI. 

Papam in LEIBNITII Cod. I. G. dipl. Mantiss. in act. Electoral. antiqu., n. 

L. p. 225: 

55 Wenzel von Luxemburg aus dem Geschlecht der Luxemburger (auch Wenzeslaus, 

tschechisch Václav; * 26. Februar 1361 in Nürnberg; † 16. August 1419 auf der Wen-

zelsburg), war seit seiner Krönung im Kindesalter 1363 bis zu seinem Tod 1419 als 

Wenzel IV. König von Böhmen und von 1376 bis zu seiner Absetzung 1400 römisch-

deutscher König.  

56 Ruprecht I., der Rote, von der Pfalz (* 9. Juni 1309 in Wolfratshausen; † 16. Februar 1390 in Neustadt an der Weinstraße) war Pfalzgraf und Kurfürst von der Pfalz (1329–

1390).  

24 

Omne hoc negotium diserte exponentem: Nu-

per  die  sancto  Pentecostes  [=02.06.1376] 

<15> nos tanquam Rex Bohemiae, et alii Prin-

cipes Coëlectores, videlicet  

1.  Serenissimus Princeps Dominus Wence-

slaus, Rex Bohemiae, venerabiles  

2.  Ludovicus Moguntinensis,  

3.  Cuno Trevirensis et  

4.  Fridericus Coloniensis, Archiepiscopi,  

5.  Rupertus  Senior,  Comes  Palatinus 

Rheni et Bavariae Dux,  

6.  Wenceslaus Saxoniae et Luneburgensis,  

convenimus  in  pomoeriis  subtus  Rensem  su-

per  littus  Rheni  Trevirensis dioecesis,  in  quo 

loco post varios tractatus desuper habitos, no-

bis  praesentibus,  qui  iam  viribus  a  corporea 

valetudine lacessiti, et senio, multiplices Impe-

rii  labores  et  onera  sufferre  commode  non 

valemus,  praesertim  ut  Imperium  Rom.  suis 

partibus  in  tanto  discrimine  sic  positis,  forti 

potentique praesidiatore non careat, pro salu-

bri commodo totius Christianitatis ac statu, in 

relevamen et adiutorium nostrum, de persona 

idonea  tractavimus,  prout  hujusmodi  negotii 

magnitudo requirit. 

Et ibidem 

Altissimo  disponente,  in  certam  personam 

convenimus,  in  Romanorum  Regem,  debitis 

loco et tempore, nominandam, ac post hoc, ut 

moris  est,  solenniter  eligendam.  Demum  illis 

25 

tractatibus  necessario,  sicut  praemittitur,  sic 

finitis, omnibus nobis Principibus Electoribus 

Imperii taliter congregatis, de et  super nomi-

nationis et electionis huiusmodi die concorda-

vimus  in  locum  oppidi  Frankenfort,  super 

Mogani  Moguntiensis  dioecesis, videlicet  de-

cima die mensis Iunii [=10.06.1376] ad nomi-

nationem  et  electionem  Rom.  Regis  praedic-

tus, volente Domino, feliciter consummandas; 

quae dies nominationis et electionis futuri Ro-

manorum  Regis  ibidem  in  pomoeriis  Rensee 

per dictum Cunonem, Archiepiscopum Trevi-

rensem, in dictorum Coëlectorum, et aliorum 

ecclesiasticorum et secularium Principum, Co-

mitum, Baronum, Nobilium, ac copiosa mul-

titudine plebis Imperii sacri fidelium extitit so-

lenniter publicata.  

Conf[er] Literae Wenceslai Ducis Saxoniae et Lucenburgensis ad 

eundem Papam in celeberrimi STRUVII57 Archivi Historici 58, P. 1, p. 50. 

<16> 

§ 11. 

A  Winckelmanno  aliisque  Scriptoribus  etiam  asseritur,  Wence-

slaum, ob supinam negligentiam in imperio, ad Villam Renseanam so-

lenniter fuisse  exauctoratum.  Sed  acta  varia  hujus depositionis  tra-

dunt, hanc potius fuisse peractam in vicino, et e regione opposito cas-

tro,  Lansteinio.  Ita  ad  Wernherum  Spazingerum,  protonotarium 

57 Vielleicht Burkhard Gotthelf Struve (* 26. Mai 1671 in Weimar; † 25. Mai 1738 in Jena) war ein deutscher Polyhistor und Bibliothekar.  

58 Nicht identifiziert.  

26 

Argentinensem, scribit Mathias, Notarius Ruperti regis, in WENCKERI App. Archiv., n. 47, p. 267: 

Principes Electores et Regem Bohemiae semel 

atque  iterum  patentibus  literis  vocavisse  ad 

oppidum  Laynstein,  situatam  in  litore  Reni, 

ex oposito Rense ut ibidem compareret, exces-

sus et negligentias suas sibi objectas in melius 

emendaturus; et cum non venisset, ibidem sa-

niorem partem Electorum processisse, ad de-

positionem  Regis  Bohemiae  de  solio  imperii, 

et sententiam desuper tulisse, in tribunali se-

dentes,  extra  portas  oppidi  Laynstein,  prope 

Renum,  coram  magno  populo  praesente,  cui 

sententia alta voce fuit lecta. 

Haec epistola data est quinta feria [=18.12.1400] post Luciae Virgi-

nis A. 1400. Concordat sententia depositionis in OBRECHTI59 Apparatu 

Iur[is] Publ[ici …, 1694], p. 60 et 61: 

Gelesen und usgesprochen war das vor genant 

Ortheil und Sentencie von uns, Johann, Erzbi-

schoff  zu  Menze  vorgenant,  also  von  unser 

und der vorgenannten unsrer Herren der mit 

Kurfürsten wegen an dem reine bey Obern La-

enstein, Trierer Bistums, gen Braubach zuge-

ende  uff  eyne  Stule  daselbst  zu  einem 

rechtstule  erhaben,  als  die  vorgenante  unser 

Herrn und mit-Kurfürsten und wir daselbst zu 

Gericht  saßen.  In  dem  Jahre  nach  Christi 

59 Ulrich Obrecht (1646–1701), Straßburger Professor und Staatsmann.  

27 

Geburt  dusent  und  vierhundert  Jahre  in  der 

achten Indicien, an einem Freytage des Zwen-

tzigsten 

tages 

des 

mandes 

Auguste 

[=20.08.1400], ein wenig für nanezyt in dem 

Eälfften Jahre der Bäbestlichen gewalt des al-

lerheiligsten in Christ vaters und <17> Herrn, 

Herrn Bonifacii, von göttlicher versehung des 

Nünden Babist, in geinwartigkeit der Hochge-

bornen  Fürsten,  Herrn  Johans,  des  Hochge-

bornen  Fürsten  Herrn  Ruprechts,  Hertzogen 

in  Beiern,  Pfaltzgraven  bey  Rine  etc.  sons, 

Herrn Fridrichs Burggraven zu Nürmberg etc. 

Bene observat FREHERUS Orig[ines] Palatin[ae 1599], P. 2, c. 8, p. 9, 

Wenceslai exauctorationem apud Lanstein oppidum, in ripa Rheni tri-

bunali excitato, data, ut videtur, opera ex adverso sedis illius regiae 

Renseanae, promulgatam fuisse. 

§ 12. 

 De  Ruperti,  Comitis  Palatini  Rheni  et  Ducis  Bavariae  electione 

vero certum est, eam apud villam Renseam, concordibus Electorum 

suffragiis, fuisse peractam. Luculentus hujus testis est ejus Secretarius 

Mathias, in citata epistola in WENCKERI l. c., p. 269, scribens: 

Die immediate sequente ipsi quatuor Principes 

accesserunt sedem regalem prope Rense, cele-

brantes et cantantes ibi solemnem missam de 

Sancto  Spiritu,  ipsi  devotionem  voventes,  ut 

inspiraret eis eligere novum Regem Deo gra-

tum et suae Christianitati utilem: facta missa 

ipsi quatuor Electores iuraverunt Iuramentum 

28 

in  Aurea  Bulla 60.  Desuper  statutum  et  cons-

criptum alta voce clamantes, omni populo in 

magno concursu et multitudine, ipsi praesente 

audiente  et  intelligente,  quod  eligere  vellent 

Regem  Romanum,  quod  pure  et  impliciter 

sentirent ad hoc meliorem nullo munere, ullo 

amore,  nec  aliqua  contemplatione,  moti  etc. 

etc. Sic ascenderunt sedem, et tres Archiepis-

copi elegerunt Dominum meum. 

Epistola Principum Electorum de hac electione feliciter peracta in 

LEHMANNI Chron. Spir. L. 7, c. 74, p. 773, habet hunc finem: 

datum  in  campis  prope  Rense  Sabbatho 

[=21.08.1400] proximo post Festum Assump-

tionis  [=15.08.1400]  Beatae  Mariae  Virginis 

gloriosae,  Anno  Domini  millesimo  qua-

dringentesimo. <18> 

§ 13. 

 Postea  hic  mos  comitiorum  Renseanorum  ante  Francofurtensia 

solenniora habendorum, neque in ullo scriptore, quantum nobis cons-

tat, amplius fit mentio Renseaae celebritatis, usque ad Maximilianum 

I. qui post Electionem Francofurtanam, cum pergeret ad coronatio-

nem  Aquisgranensem  A.  1486  in  transitu  ad  hanc  Sedem  Regalem 

60 Die Goldene Bulle ist ein in Urkundenform verfasstes kaiserliches Gesetzbuch, das von 1356 an das wichtigste der „Grundgesetze“ des Heiligen Römischen Reiches war. 

Es regelte vor allem die Modalitäten der Wahl und der Krönung der römisch-deut-

schen Könige und Kaiser durch die Kurfürsten bis zum Ende des Alten Reiches 1806. 

Der Name bezieht sich auf die goldgearbeiteten Siegel, die an sechs der sieben Aus-fertigungen der Urkunde angehängt waren.  

29 

Renseanam a Principibus Electoribus adductus fuit, uti refert hist. co-ronationis eius in FREHERI T. 3 Script. rer. Germ. edit. Struvianae p. 30 

his verbis: 

Ipsis  venientibus  in  civitatem  Reins,  erat  ibi 

Dominus  Archiepiscopus  Moguntinus,  qui 

praecessit ibidem Romanorum Regem exeun-

tem nave. Dominus Archiepiscopus Mogunti-

nus, et Albertus Dux Saxoniae, eum duxerunt 

supra  cathedram  lapideam,  quae  vocatur 

sedes regis, situata in campis extra muros ci-

vitatis Reinsensis, prope Rhenum, supra quam 

sedebat  Rex  Remano  Imperio  praestans  Iu-

ramentum,  quendam  de  domo  Sigismundi 

creavit  Militem,  facta  quoque  per  Archiepis-

copum  Moguntinum  relatione,  iterum  se  in 

naves  receperunt  venientes  illo  sero  Ander-

nacum. 

Post Maximilianum Imperatorem ergo, haec ceremonia penitus an-

tiquata videtur. Invenimus tamen eam in memoriam revocatam fuisse 

in electione Imp. Maximiliani II. Nam Adamus HEYDENUS61 in Historia 

Maximiliani II., p 107, scribit: 

Quamquam in veteri sit more positum, ut rex 

Rom[anorum]  Francofurti  creatus  inde  in 

saxeam  sub  dio  regiam  sedem,  crebras  inter 

nuces,  in  amoenissimo  Rheni  littore,  supra 

Confluentiam  ad  Rensium  oppidulum  posi-

tam,  deducatur,  et  ibi  Electoribus  omnia 

61 Eher: Nikolaus und Adamus Heydenus: De electione Maximiliani …, Ffm 1563.  

30 

privilegia, ac quicquid ad ipsorum dignitatem, 

decus, libertatem et immunitatem <19> spec-

tat,  confirmet,  postea  apud  Aquisgranenses, 

Belgiae incolas, ex aureae, ut vocant, Bullae, 

decreto inauguretur: attamen cum aliis gravis-

simis de caussis, tum incongruentis hiemis in-

commoditate obstante, denique, ut etiam im-

mensis in totius Reipublicae commodum par-

ceretur  sumtibus,  utrumque  tam  Caesari  et 

Electoribus,  quam  Aquisgranensibus,  Fran-

cofurti ultima die Novembris, h[oc] e[st] ipsis 

Andreae [=30.11.1562] feriis, fieri placuit. 

§ 14. 

Ex his allatis cognoscimus, in sede Regali Renseana primo egisse 

Principes Electores suas praeconsultationes, sive uti antiquo vocabulo 

dicebantur, praetaxationes, de idonea et habili persona in regem Ger-

maniae et futurum Imperatorem eligenda, atque diem constituisse so-

lenniori  electioni  Francofurti  instituendae,  secundum  §  6,  10  et  12. 

Idem dicit LUPOLDUS62 de Bebenberg, Episcopus Bambergensis A. 1357 

in tr[actato] de Iuribus Regni et Imperii Rom[ani], c. 6, p. 44: 

Non  potuit  dici,  quod  electio  ad  Principes 

Electores,  ut  ad  singulares,  sed  potius  ut  ad 

Collegium,  sive  ut  ad  universitatem  omnium 

Principum  et  populi  ante  dicti  pertineat.  Et 

hoc  etiam  interpretatur  consuetudine  esse 

verum.  Nam  ipsi  vacante  regno  et  imperio 

62 Lupold von Bebenburg (* um 1297; † 28. Oktober 1363) war Rechtsgelehrter, Offi-

zial des Würzburger Bischofs und als Lupold/Leopold III. Bischof von Bamberg von 

1353 bis 1363. 

31 

iuxta consuetudinem antiquam hactenus circa 

hoc observatam, conveniunt in villa Reinse – 

mendose  scriptum  fuit  Remis  –  Trevirensis 

dioecesis,  ubi  more  aliorum  collegiorum,  vel 

universitatum,  statuitur  terminus  ad  electio-

nem Regis Romanorum, in oppido Francfort, 

per eos communiter faciendum. 

Fatemur  quidem  de  antiquitate  conventus  Renseani  Electoralis 

ante Imperatoris Henrici VII. tempora, nos nihil legisse in Scriptoribus 

rerum Germanicarum: Semper tamen deliberationes Principum, solen-

nem  electionem  Regiam  praecessisse,  de  praefigendo  illi  certo  die 

<20> octavo, multa testimonia scriptorum comprobant.  

OTTO63 de S. Blasio cap. 46 scribit: 

Orientales itaque principes, videlicet Dux Ba-

variae,  et  Bernhardus  Saxoniae  cum  cœteris 

Baronibus,  et  episcopi  Magdeburgensis  et 

Salzburgensis,  cum  caeteris  Episcopis  Orien-

talibus, diem colloquii in partibus Thuringiae, 

apud villam Arnisperc, praefixerunt. Quo ve-

niente Philippo Duce – Suevorum – cum cae-

teris,  quos  supra  diximus,  adhibito  consilio, 

ipsum  in  Defensorem  Imperii  eligere  decre-

verunt. 

De  electione  Richardi  Cornubiensis  R[egis]  haec  leguntur  in 

Chron[ico] August[ano] 64 ad A. 1267: 

63 Otto, Abt von St. Blasien‚ † 1223, Fortsetzer der Chronik des Otto von Freising. 

64 Wolffgang Hartmann, Chronicon Augustanum, Basel 1596.  

32 

Principes regni pro pro eligendo rege, iam diu 

habitis  diversis  conventibus,  tandem  defi-

nitum  electionis  diem,  in  octava  epiphaniae 

[=06.01.1267]  statuunt  in  Franckenfurt  cele-

brandum. 

Auctor vitae Meinwerci § 21, p. 557, scribit: 

  Post obitum Imperatoris Henrici65 Sancti, soli 

Saxones in castello quodam, quod Werla dici-

tur,  convenerunt,  et  tum  de  Regis  electione, 

quam aliarum rerum necessariae dispositione 

tractare coeperunt. 

  Deinde ipsa etiam electio regis in sede regali 

Renseana  fuit  instituta,  ob  impedimentum, 

quod  prohibuit,  eam  in  urbe  Francofurtana 

celebrari, secundum § 9. 

  Tertio  ibidem  facta  est  solennis  novi  Regis 

electi  publica  renunciatio,  secundum  §  7,  10 

& 12.  

  Quarto hac in sede regali peracta fuit solennis 

ceremonia,  quae  elevatio  Regis  dicebatur, 

quem  ritum  antiquissimum  ex  omni  antiqui-

tate  uberrime  exposuit  Vir  Celeberrimus 

D[ominus]  Christ[ian]  Gottlieb  SCHWAR-

ZIUS66,  in  peculiari  Dissertatione.  Auctor 

65 d. i. Heinrich II., † 1024.  

66 Christian Gottlieb Schwarz (* 1675 † 1751 in Altdorf) war ein deutscher Philologe und Hochschullehrer.  

33 

anonymus67  de  vitis  pontificum  et  imperato-

rum testatur hoc de Imp. Ruperto, his verbis: 

Rupertus, Dux Bavariae et Comes Palati-

nus  Rheni,  post  depositionem Wenceslai 

praedicti A. 1400 sabbato proximo ante 

Festum  D[iem]  Bartholomei  S.  Apostoli, 

fuit electus per D[ominos] Iohannem Mo-

guntinum,  Fridericum  Coloniensem,  & 

Wernherum <21> Trevirensem Archiepis-

copos, aliis electoribus vocatis, sed absen-

tibus,  in  Rensea,  et  ibi  solenniter  ad  se-

dem  imperii  positus  praesentibus  quam 

plurimis Principibus. Conf[er] § 7 & 12. 

  Quinto Principes Electores de aliis negotiis Imperii tracta-

turi suas deliberationes in hac sede regali Renseana insti-

tuerunt, secundum § 8. 

§ 15. 

Causa  praecipua,  ob  quam  placuit  Principibus  Electoribus  ripa 

Rheni Renseana ad Conventus suos ibi instituendos, fuit grata vicini-

tas quatuor Principum Electorum Rhenanorum. Nam non procul ab 

hoc oppido, Archiepiscopus Moguntinus possidet castrum Loenstein, 

Archiepiscopus Trevirensis in eadem vicinia habet locum Cappel, a 

Comite  Palatino  ad  Rhenum  vero  Braubacum,  Landgravius  Hassiae 

feudi titulo tenet, quae loca omnia sibi invicem sunt tam proxima, ut 

in sede regali Reinseana, sonantis tubae clangor a quatuor Electoribus 

Rhenensibus, in propriis castellis exaudiri potuisset. vid. FREHERUS in 

Origin. Palat. L. 2, c. 2, et in notis ad Petrum de Andlo, p.154; WINCKEL-

MANN in Chronico Hassiae l. c. 

 § 16. 

67 Vielleicht der Pseudo-Liutprand? 

34 

Quod vero comitia Electoralia, non in oppido Rense, sed extra hoc, in apertissimo campo, et sub dio, habita fuerint, mos antiquissimus 

Germanorum suasit. Germani enim prisci, consultationes suas de pu-

blicis rebus omni aevo sub dio instituerunt; primo ob congregationem 

omnis populi cuius multitudinem nullae aedes, etiam spaciosissimae, 

capere poterant: deinde etiam, ne libertas suffragiorum vallis et muris 

fortasse coercerentur. Addit tertiam et pristinae superstitioni confor-

mem rationem KEYSLERUS68 in Antiquitatibus <22> selectis Septentrio-

nalibus et Celticis [1720], c. 5, scilicet, ut consultaturi a magicis artibus 

atque incantationibus eo magis tuti essent atque immunes. Noti sunt 

Campi  Martii  et  Maii  Campi,  sub  regibus  Merovingis  et  Carolingis 

Francorum: nempe publici a populo annuatim ob regni utilitatem ce-

lebrati conventus Calendis Martii, postea, propter sereniorem tempes-

tatem, ad Calendas Majas translati; quod erudite exposuerunt GOL-

DAST  in  animadversionib.  ad  cap.  1;  EGINHARDI69  de  vita  Caroli 

M[agni]; et SCHMINK70 in notis ad idem caput, p. 16; ECKART71 in Com-

ment. de reb. Franciae orient. [1729], T. 1, Lib. 24, § 26, p. 548. Tradit 

WITTICHINDUS72 Corbeiensis L. 2 in MEIBOMII73 T. 1, p. 647, historiam 

68 Johann Georg Keyßler (* 1693 † 1743) war ein deutscher Hauslehrer, Archäologe 

und Reiseschriftsteller. Der Polyhistor gilt als Nestor der deutschen Frühgeschichts-forschung.  

69 Einhard (nach eigener Schreibung Einhart, in den romanischen Sprachen Eginhard, Eginardo; * um 770 im Maingau; † 14. März 840) war ein fränkischer Laienabt, Gelehrter, Kunstsachverständiger und Autor: Vita Caroli Magni. 

70 Nicht identifiziert. 

71 Johann Georg von Eckhart (* 7. September 1674 † 9. Februar 1730 in Würzburg) 

war ein deutscher Historiker und Bibliothekar.  

72 Siehe Anm. 8.  

73 Vermutlich Johann Heinrich Meibom (* 27. August 1590 in Helmstedt; † 16. Mai 

1655 in Lübeck) war ein deutscher Arzt und Professor der Medizin an der Universität 35 

maxime  memorabilium  comitiorum,  ad  pagum  Straelam  celebrato-

rum, in quem locum ita commentatur LEHMANNUS74 in Chronico Spi-

rensi L. 5, c. 4, p. 390: 

Dieweil droben gesagt, der Keyser hab einen 

Reichstag ins Dorf Strela75 geleget, ist der Le-

ser zu erinnern, daß die alten König und Key-

ser offt bey gelegenen Dorfschafften, da man 

auf den umbliegenden Wiesen Gezelt und La-

ger schlagen können, die Reichs-Versammm-

lungen  angestellet,  und  in  grünen  unterm 

Schatten im Sommer Rath gehalten, wie unter 

der Fränckischen König und Keyser Regierung 

in 2. Buch zuvor Bericht geschehen, und von 

diesen fortgepflantzten Brauch in vita Cunradi 

Salici,  in  der  Histori  Friderici  I.  bey  FRISIN-

GENSI und RADEVVICO76, in der Apologia Hen-

rici  IV.  und  andern  Orten  klare  Exempel  zu 

finden. 

CONRADUS Urspergensis, p. 268, meminit loci ad Rhenum campes-

tris, in quo publica Imperatoris et ordinum decreta infinitae hominum 

multitudini nonnunquam praelegebantur. 

Helmstedt;  er  praktizierte  langjährig  als  erster  Stadtarzt  in  Lübeck  und  verfasste zahlreiche medizinische und auch historisch-philologische Werke.  

74 Christoph Lehmann (* 1568 in Finsterwalde; † 20. Januar 1638 in Heilbronn) war 

ein deutscher Schriftsteller und Stadtschreiber in Speyer.  

75 Vermutlich Straelen am Niederrhein.  

76 Rahewin, auch Radewicus, ( † vor 1177) war Schreiber und Notar des Bischofs Otto von Freising und ist vor allem für seine Fortsetzung von Ottos Taten Friedrichs bekannt. 

36 

§ 17. 

Sedes lapidea regalis Renseana, refert etiam antiquum morem po-

pulorum septentrionalium, in monumentis saxeis <23> eligendi reges. 

KEYSLERUS enim l. c., § 4. 93, multis exemplis confirmat, priscos elec-

tores, saxa, eaque grandia comportasse, ac conscendisse, tum ut eo 

melius oratio illorum perciperetur, tum ut significarent, quemadmo-

dum saxa pondere suo fere sint firma immobiliaque, ita fidem vicissim 

a populo, aeque ac a rege datam, debere esse firmam atque immutabi-

lem, Exempla hujus rei profert sequentia. STEPHANUS IOHANNIS STE-

PHANIUS77 in notis in Saxonis Gramatici librum 2, p. 31; Histor[iae] Da-

nicae, p. 75, ostendit in Topographia antiquissimae in Dania arcis et 

oppidi  Lethrae,  sitae  in  meditullio  Selandiae,  non  longe  ab  oppido 

Rothschildia, antiquissimae regum Daniae sedis, collem cum lapide, 

in littera B. quae dicitur sella regis – vulgo ›Dronistäne‹[?]. Ex IOHAN-

NIS MAGNI78 Hist[oria] Goth[orum, 1554] L. 21, c. 1, et OLAI MAGNI79 L. 8, 

c. 1, notus est lapis, in planitie lutosa Sueciae situs, ›Morasteen‹ dic-

tus, regiae electioni olim dedicatus. KEYSLERUS huc refert etiam viginti 

lapides in Cornubia, sive Cornwallia, loco, quem ›Biscau Wune‹[?] 

dicunt, in orbem dispositos in centro lapide, caeteris omnibus multo 

maiore exsurgente, quem CAMBDENUS falso habet in descriptione Bri-

tanniae [1590] p. 131 pro trophaeo Romano vel Saxonico. Dissentit 

77 Stephan Hansen Stephanius, (dänisch Stephen Hanssøn) (* 23. Juli 1599 in Kopen-

hagen; † 22. April 1650) war ein dänischer Philologe und Historiker.  

78 Johannes Magnus (* 19. März 1488 in Linköping; † 22. März 1544 in Rom) war ein 

schwedischer Geistlicher. Er war Erzbischof von Uppsala und der letzte katholische Erzbischof vor Einzug der Reformation in Schweden.  

79  Olaus  Magnus,  latinisiert  aus  Olof  Månsson  (*  1490  in  Östergötland;  †  1557  in Rom)  war  ein  schwedischer  katholischer  Geistlicher,  Kartograf und  Geograph.  Er war Bischof von Uppsala.  

37 

praeterea  KEYSLERUS  a  CHARLETONIO80,  qui  stupendam  molem  lapideam Salisburiensem, hodie ›die Steenhangen‹ [=Stonehenge] dictam 

et a CAMBDENO descriptam, regum electioni olim destinatam fuisse, 

tradidit. Nec minus celebris est mos antiquus, inaugurandi Duces Ca-

rinthiae novos in sede marmorea, a rustico, ex instituto Iwonis, primi 

Christiani Ducis, quem describunt AENEAS SYLVIUS81 in Hist. Europae 

[1534], c. 20, MEGISERUS82 in Annalibus Carinthiae [1610-12], et FUG-

GER83 in Oesterreichischen Ehrenpiegel [1555] L. 3, c. 5, § 8. Locus iste 

solennis dictus fuit der ›Fürsten Stein‹, situs in campo aperto ad Ka-

erenburgum [=Karnburg] et distans uno milliari <24> a Klagenfurto. 

Cessavit hic ritus A. 1414 cum Ernesto, Duce Austriae, Patre Fridr. III. 

Imperatoris. 

§ 18. 

TRITHEMIUS Abbas, P. 2 Chronici Hirsaugensis ad A. 1401 dicit: 

Rupertum, Comitem Palat. Rhen. Ducemque 

Bavariae,  concorditer  electum  in  regem  Ger-

maniae et Imperatorem Romanorum, Coelec-

tores suos, Rheno transmisso, in sedem Regni 

sub nucibus ex more collocasse. 

80 Walter Charleton (1619 – 1707) was a natural philosopher and English writer.  

81 Pius II. (bürgerlich Enea Silvio Piccolomini, lateinisch Aeneas Silvius P.; * 18. Oktober 1405 in Corsignano, nach ihm Pienza genannt, bei Siena; † 14. August 1464 in 

Ancona) war von 1458 bis 1464 Papst. Er war ein bedeutender Humanist, Schriftstel-

ler, Historiker, Poet und Gelehrter.  

82 Hieronymus Megiser (* 1557 in Stuttgart; † 1618 oder 1619 in Linz, Österreich) war ein Polyhistor, Sprachgelehrter und Geschichtsschreiber. 

83 Johann Jakob Fugger (1516-1575) gab den „Ehrenspiegel“ zur Verherrlichung des 

Hauses  Habsburg  in  Auftrag.  Als  maßgeblicher  Textautor  gilt  Clemens  Jäger  (ca. 

1500-1561).  

38 

Verba quoque ordinationis Electorum ex GOLDASTO allata § 8, p. 

12. Innuunt: Electores A. 1338 convenisse in Baumgarten zu Rens; ex 

quibus  cognoscimus,  nemus  amoenissimum  ex  nucibus  consitum, 

circa sedem regiam Renseanam fuisse. Hoc bene respondet consuetu-

dini antiquae, qua comitia in lucis instituebantur, aliique conventus 

solenniores prope arbores notabiles habebantur. Cum enim sub coelo 

libero et aperto agerentur publica negotia, ne officeret solis calor, opa-

cas arbores plantabant in istis locis. Ita in Frisia Orientali, prope Au-

ricam, locus fuit ›Obstalbom‹ dictus, tribus praegrandibus et annosis 

quercubus olim inumbratus, et celebris ordinum Frisiae orientalis co-

mitiis. Hinc leges eorum, Ubstalbomicae dictae editaeque a SIBRANDO 

SICCAMA cum notis, vid. EMMO84 Abbas in Chronico ad A. 1220 et 31. 

in MATTHAEI85 Analect. Vet., T. 7, p. 85. In LEUCKFELDI86 Antiquitatibus 

Blanckenburgensibus [1708] p. 53, legitur Diploma Mainhardi, Episcopi 

Halberstadiensis, de Iudicio et placito provinciali, apud altam arbo-

rem, qui locus sub dio fuit, inter Halberstadium et Quedlinburgum, ita 

enim ibi, inquit Mainhardus: 

notum facimus Christi fidelibus hanc nostram 

paginam inspecturis, quod praesidentibus no-

bis Iudicio apud altam arborem, accedens ad 

nos  dilectus  in  Christo  Ernestus,  ecclesiae  et 

gratia Dei  praepositus – <25>  in  eodem  pla-

cito  provinciali  celebri  postulavit  a  nobis 

humiliter  –  actum  apud  altam  arborem  A. 

84 Emo/Emmo OPraem., Abt von Floridus Hortus/Bloemhof (1170-1237). 

85 Anton Matthäus (auch: Mathaeus; * 27. Dezember 1564 in Frankenberg (Eder); † 

28. Mai 1637 in Groningen) war ein deutscher Rechtswissenschaftler. 

86 Johann Georg Leuckfeld (* 4. Juli 1668 in Heringen; † 24. April 1726 in Gröningen) war ein deutscher Theologe, Schriftsteller, Historiker und Urkundensammler.  

39 

1250, datum Halberstat. d[ie] XVII. Calend. 

Octobris A. 1250 [=15.09.1250].  

Ibidem extat aliud Diploma Sigfridi IV. Comitis Blanckenburgen-

sis, in quo iterum placiti apud altam arborem mentio facta est his ver-

bis: 

noverint  tam  praesentes,  quam  futuri,  quod 

cum  apud  altam  arborem  placitis  ibidem  ge-

neralibus  indictis  cum  Principibus  et  reliquis 

terrae nobilibus essemus. 

Ioh.  Andreas  SCHMIDIUS  in  nummo  bracteato  Henr[ici]  II.  saec. 

XIII. Comiti Blanckenburgico vindicato § 5, p. 14, profert tabulas Ul-

rici Comitis de Regenstein in favorem Abatissae in Quedlinburg de A. 

1268 in quibus legitur:  

recognoscimus  et  tenore  praesentium  pro-

testamur,  nos  saepius  audivisse,  quod  ad 

altam arborem in Principum et nobilium hujus 

terrae  praesentia  multoties  justitiam  exhibu-

istis. 

De placitis sub tiliis, et iuxta quercus habitis multas chartas anti-

quas producunt ANTONIUS MATTHAEUS87 in notis et observationibus ad 

Annales Egmondanos, cap. 53, p. 218; KEYSLERUS, l. c., § 11, p. 77 & 584; 

Io. Andr. SCHMIDIUS88, l. c., p. 14, 30. 

87 Siehe Anm. 85.  

88 Johann Andreas Schmidt (auch: Schmid, Schmidius, * 28. August 1652 in Worms; 

† 12. Juni 1726 in Helmstedt) war ein deutscher lutherischer Theologe und Kirchen-

historiker.  

40 

§ 19. 

Ut denique etiam de oppidi Renseae Dominis et possessoribus lo-

quamur,  Rensea  olim  fuit  in  potestate  Archiepiscopi  Coloniensis, 

usque ad A. 1445, quo die Iacobi Apostoli, Archiepiscopus Diethricus 

hoc Philippo89, Comiti Catimelobocensi, pro mille aureis florenis Rhe-

nanis oppignoravit et tradidit. Inde fere per duo secula fuit in ditione 

horum Comitum; iisque extinctis, transiit ad eorum haeredes, Land-

gravios Hassiae. Demum A. 1627 d[ie] 1. Febr. Archiepiscopus Colo-

niensis,  Ferdinandus  Bavarus,  reluitionem  huius  loci  Wilhelmo  et 

Georgio, Landgraviis Hassiae, denuntiavit, qui accepta dicta pecuniae 

summa etiam An. 1629 <26> hoc oppidum restituerunt, vid. ZEILERUS 

in Topopraphia Hassiae. p. 114, et Topographiae Archiepiscopatus Co-

loniensis, p. 91.  

§ 20. 

Gaudere oppidum Renseam, ob honorem vicini Throni regii, certis 

quibusdam privilegiis ac praerogativis, atque his obstrictum esse, ad 

ejus conservationem omni modo procurandam, plures Auctores tra-

dunt, qui eius mentionem fecerunt. Haec Privilegia cives huius oppidi 

immunes reddere a teloniis, KNIPSCHILD90 dicit [in Tractatu] de Iure et 

Privilegiis Civitatum Imperialium [1657] L. 4, c. 1, n. 120, p. 1023, his 

verbis: 

Rens,  Rense,  civitati  ad  Rhenum,  Privilegia 

sua, quoad immunitatem vectigalium, pro sus-

tentando  tribunali  sive  subsellio  Regali,  cui 

Romanorum  Rex  insidere  solitus  fuit,  adhuc 

89 Philipp I. von Katzenelnbogen, genannt der Ältere (* 1402; † 27. Juni 1479) war von 1444 bis 1479 Graf von Katzenelnbogen und der letzte männliche Nachkomme der 

Grafen von Katzenelnbogen.  

90 Philipp Knipschildt (* 1595 in Treisbach (Waldeck); † 29. September 1657 in Esslin-gen am Neckar) war ein Jurist und Rechtshistoriker.  

41 

anno Christi 1521 confirmata leguntur, apud 

LIMNAEUM91, J[us] P[ublicum Imperii…, 1629 

ff], Tom. 4, L. 4, c. 7, fol. 582.  

Evolventibus LIMNAEUM, l. c., occurrunt haec verba: 

Die Stadt Rensee am Rhein-Strom werden ihre 

Reichs-Freyheiten,  sonderlich  die  Immunität 

der Zöl von wegen der Erhaltung des Gestüls, 

worauf ein Römischer König ist gesetzt wor-

den, A. 1521 confirmirt. 

Cives Renseanos vero, tempore Michaelis SAXII92 et Martini ZEY-

LERI93, illustris Germaniae Topographi, admodum negligentes fuerunt 

in cultura huius monumenti illustris, ita ut tunc admodum dilapsum 

ac ruinae proximum fuerit. Nunc vero renovatum est ab A. 1624 et 

eam formam habet, quae in tabula94 aenea Titulum huius Dissertatio-

nis exornante conspicitur, et quae ab Amico aestumatissimo accurate 

delineata nobiscum benevole communicata fuit, qui etiam hanc notam 

anni dicti scalae insculptam adiectis his literis ID. DB. MR. observavit. 

§ 21. 

Dantur etiam alia in Germania nostra loca, quae inclyto titulo sedis 

regalis celebrantur. Inter haec principem <27> locum occupat Aquis-

granum, quae regia sedes in omnibus privilegiis Imperatorum dicitur 

ob  ›archisolium  regni  totius‹,  a  Carolo  M[agno]  in  aede  summa 

91 Johannes Limnäus, auch Johannes Limnaeus, eigentlich Johann Wirn, (* 5. Januar 

1592 in Jena; † 13. Mai 1665 in Ansbach) war ein deutscher Staatsrechtler und Reich-spublizist.  

92 Siehe Anm. 38.  

93 Siehe Anm. 36.  

94 Siehe Seite 49.  

42 

B[eatae] Mariae Virginis ibidem constitutum, vid. WIPPO95 in vita Conradi Salici, p. 519. NOPPE96 in der Achner Chronick Lib. 5, c. 5, p. 26, hoc 

ita describit:  

Auf  dem  Hochmüntzter  der  Haupt-Kirchen 

unter der Orgel steht der königliche Stul, da-

rauf die Römische Könige, alsbald sie gecrö-

net, gesetzt und am allerersten von Chur- und 

Fürsten salutirt werden. Er ist aber von der Er-

den ein wenig erhoben, als sonst ein gemeiner 

Altar und geht über 5 weiße Marmor-Stiegen 

hinauf, und ist der Stul gleichfals aus weißem 

Marmor  auf  den  Ecken  mit  Kupfer  beschla-

gen. Basis huius sedis ist unten durchleuchtig, 

und  kriechen  gemeiniglich  die  Fremden  mit 

geneigten Haupte dadurch, zum Zeugen, daß 

sie sich dem Römischen Reiche und den Nach-

folgern des H. Caroli M. gern unterthänig be-

kennen. 

Fuit etiam in Ducatu Sueviae locus quidam in quo comitia provin-

cialia habebantur, qui etiam dictus fuit ›der Königstuhl‹. Indicat hunc 

sententia  Fridrici  Ducis  Suevorum  de  A.  1185  imperante  Fridrico  I. 

Augusto lata, his verbis: in LUNIGII spicilegii ecclesiastici T. 2, in Sec-

tione von Closter Salmansweiler p. 270. 

Notum facimus cunctis tam futuris quam pra-

sentibus,  nobis  in  publico  placito,  loco,  qui 

95 Siehe Anm. 12.  

96 Johann Nopp (+ 1642 in Aachen) war ein deutscher Jurist und Chronist der Stadt 

Aachen: Acher Chronick, 1632. 

43 

dicitur  Künigstul,  cum  universis  Principibus 

totius Sueviae consedentibus, N. Abbatem de 

Salem  super  tali  gravamine  quaerelam  de-

posuisse etc. etc. 

Situm huius loci et Throni Imperialis Carolus STENGELIUS97 rerum 

Augustanarum [1647] P. 2, c. 39, p. 181, ita describit:  

ad  Kislingam  pagum  in  campis  Lyci 

[=Lechfeld]  ad  duo  milliaria  ab  Augusta,  est 

etiamnum locus quidam, qui dicitur Kaysers-

Stul quasi sedes imperatoria, ut vero simile sit 

Imperatores Germanos, aut horum Praefectos, 

Sueviae  Duces,  in  his  regionibus  in  campis 

Lyci habitasse. 

Testatur etiam monachus Weingartensis in his <28> Lyci campis 

magnos et solennes conventus olim habitos fuisse. In Historia de Guel-

phis Principibus refert, in CANISII Tom. 1 antiquarum lectionum p. 199:  

Henricum  magnanimum  Ducem  Bavariae 

nuptias celebrasse cum Gerdrude filia Lotharii 

Imperatoris optimatibus quibusve Bavariae et 

Sueviae ad hoc invitatis in plano iuxta Lycum 

fluvium  ultra  Augustam  in  loco,  qui  dicitur 

Conciolegum. 

Idem in chronico ibidem pag. 225 scribit A. 1197 

97 Karl Stengel OSB (* 29. Januar 1581 in Augsburg; † 27. Januar 1663 ebenda) war ein deutscher Abt des Benediktinerklosters Anhausen an der Brenz und ein bedeutender 

theologischer Schriftsteller seiner Zeit.  

44 

Philippus  illustris  Dux  Suevorum  convocatis 

cunctis terrae istius principibus – in loco qui 

Conciolegum dicitur. 

§ 22. 

Operae pretium fuisse disquisitionem institutam de sede regali Ren-

seana inter alia ostendit error occulatissimi D[ominus] DE LUDWIG98 

de situ eius in T. 2 ad A. B. p. 230, quem ita perperam indicavit:  

Vordem geschahe die Wahl ohnweit99 Franck-

furt  an  einem  Ort  Rheinsee  oder  Rense  ge-

nannt. 

nam ultra decem milliaria distat pomoerium Renseanum Francofurto. 

Sed Viri etiam summi hallucinantur in locis medii aevi demonstrandis 

et interpretandis. Ita illustris LEIBNITIUS in notula ad Urbani IV. Papae 

epistolam ad Richardum electum Regem Romanorum de controversa 

eius electione, quam protulit in Prodromo Cod. Iur. Gent. Diplomatici, 

n. 14, p. 14, § 4, per castrum de Treveles intelligit Palatium Trevirense; 

sed castrum ›Triefels‹ hodie dictum, in terra Palatina Rhenensi prope 

oppidum Anweiler situm esse, docet ZEILERUS in Topographia Pala-

tinatus Rheni p. 12. Praeterea illustrium locorum memoria scriptis est 

mandanda et conservanda. Nam 

monumenta fatiscunt, 

Mors etiam saxis hominibusque venit100. 

S[oli] D[eo] G[loria]. 

98 Nicht näher identifiziert.  

99 Die Entfernung beträgt etwa 100 km.  

100 Ausonius, Epigrammata 37.  

45 

46 

der Erzbischof von Köln, Heinrich II. von Virneburg; 

der Erzbischof von Mainz, Peter von Aspelt; 

der Erzbischof von Trier, Balduin von Luxemburg; 

der Pfalzgraf bei Rhein, Rudolf I. der Stammler; 

der Herzog von Sachsen, Rudolf I. von Sachsen; 

der Markgraf von Brandenburg, Waldemar von Brandenburg; 

[der König von Böhmen, Heinrich von Kärnten, nahm nicht teil.] 

47 

48 

49 

50 

zitierte Autoren 

zitierter Name 

Zusatz/Vorname 

Adalbold 

Utrecht 

Albert 

Stade 

Albert 

Straßburg 

Arnold 

Lübeck 

Ausonius 

Aventinus 

Johannes 

Baluze 

Etienne 

Baluzius 

Etienne 

Berthold 

Reichenau 

Bruno 

Burchard 

Ursberg 

Charleton 

Walter 

Continuator 

Reginonis 

Cuspinian 

Johannes 

Dodechinus 

Eckhart 

Johann G. 

Eginhard 

Einhard 

Emmo 

Emo 

Engelhus 

Dietrich 

Freher 

Marquard 

Fugger 

Johann Jakob 

Goldast 

Melchior 

Hagen 

Gottfried 

Hansen 

Stephan 

Hartmann 

Wolfgang 

Hedio 

Kaspar 

51 

Herbst 

H. 

Heydenus 

Hugwald 

Ulrich 

Keyßler 

Johann G. 

Knipschildt 

Philipp 

Lampert 

Hersfeld 

Lehmann 

Christoph 

Leuckfeld 

Johann G. 

Limnäus 

Johannes 

Liutprand 

Lünig 

Johann Chr. 

Lupold 

Bebenburg 

Magnus 

Johannes 

Magnus 

Olaus 

Matthaeus 

Paris 

Matthäus 

Anton 

Maurus 

Hartmann 

Megiser 

Hieronymus 

Meibom 

Johann H. 

Mohr 

Hartmann 

Monachus 

Nussiensis 

Mutius 

Ulrich 

Nithard 

Nopp 

Johann 

Obrecht 

Ulrich 

Otto 

Freising 

Otto 

St. Blasien 

Radewicus 

Rahewin 

Regino 

Prüm 

Sachs 

Michael 

52 

Sax 

Michael 

Schmidius 

Johann Andreas 

Schmidt 

Johann Andreas 

Schwarz 

Christian G. 

Sigebert 

Gembloux 

Spießheimer 

Johannes 

Stengel 

Karl 

Struve 

Burkhard Gotthelf 

Thietmar 

Merseburg 

Trithemius 

Johannes 

Turmair 

Johann  

Urstisius 

Christian 

Wencker 

Jakob 

Widukind 

Corvey 

Winckelmann 

Johann J. 

Wipo 

Wursteisen 

Christian 

Zeiller 

Martin 

53 

Index 

Braubach  15, 27, 34 

A 

Bruno  9, 51 

Aachen  7, 8, 10, 29, 31, 42, 43 

Burchard  10, 51 

Adalbold  8, 51 

Albert  12, 19, 30, 51 

C 

Alfons  12 

Capell  18 

Altdorf  4, 5 

Cappel  34 

Arnold  11, 51 

Charleton  38, 51 

Arnulf  7 

Clemens IV.  23 

Augsburg  19, 44 

Clemens VI.  21 

August II.  4 

Continuator  9, 51 

Ausonius  45, 51 

Corvey  7, 35, 53 

Aventinus  10, 51 

Cuno  25 

Cuspinian  22, 51 

B 

Babenberg  11, 24 

D 

Baldewin  14, 20 

Dänemark  37 

Balduin  47 

Dietrich  41 

Baldwein  20 

Dodechinus  11, 51 

Baluze  23, 51 

Baluzius  51 

E 

Benedikt XII.  19 

Eckhart  10, 35, 51 

Bernhard  32 

Eginhard  35, 51 

Berthold  10, 51 

Einhard  35, 51 

Böhmen  21, 24, 47 

Eisleben  9 

Bonifaz IX.  28 

Emmo  39, 51 

Boppard  14 

Emo  39, 51 

54 

Engelhus  10, 51 

Hedio  18, 51 

Erfurt  11 

Heinrich  11, 20, 33, 35, 47 

Heinrich I.  7 

F 

Heinrich II.  7, 33, 47 

Ferdinand  41 

Heinrich III.  9 

Forchheim  9 

Heinrich IV.  11, 36 

Frankfurt  6, 11, 12, 13, 15, 24, 

Heinrich V.  10 

26, 30, 32, 33, 45 

Heinrich VII.  13, 14, 32 

Freher  19, 22, 51 

Herbst  8, 52 

Friedrich  25 

Herford  11 

Friedrich I.  36, 43 

Hessen  41 

Friedrich II.  11, 12 

Heydenus  30, 52 

Friedrich III.  38 

Hirsau  38 

Friesland  39 

Hugwald  6, 52 

Fritzlar  7 

Fugger  38, 51 

I 

Ichtershausen  11 

G 

Iwo  38 

Georg  10, 35, 39, 41 

Gertrud  44 

J 

Goldast  20, 35, 51 

Johann  10, 15, 19, 21, 27, 35, 

Goldene Bulle  29, 31 

38, 39, 40, 42, 43, 51, 52, 53 

Goslar  10 

Gregor XI.  24 

K 

Karl der Dicke  7 

H 

Karl der Grosse  35, 42 

Habsburg  3, 13, 38 

Karl IV.  6, 21, 23, 24 

Hagen  12, 51 

Karnburg  38 

Halberstadt  11, 39 

Kärnten  38, 47 

Hansen  37, 51 

Katzenelnbogen  41 

Hartmann  6, 32, 51, 52 

Keyßler  35, 52 

55 

Knipschildt  41, 52 

Matthaeus  9, 40, 52 

Koblenz  11, 14, 15, 30 

Matthäus  9, 39, 52 

Köln  6, 11, 12, 47 

Maurus  6, 52 

Konrad  12, 36, 43 

Maximilian I.  29 

Konrad I.  7 

Maximilian II.  30 

Konrad II.  8 

Megiser  38, 52 

Konrad III.  11 

Meibom  35, 52 

Konrad IV.  12 

Merseburg  7, 8, 53 

Mohr  6, 52 

L 

Monachus  12, 14, 22, 52 

Lahnstein  11, 18, 26, 27, 34 

Morasteen  37 

Lampert  9, 52 

Mutius  6, 52 

Lechfeld  44 

Lehmann  36, 52 

N 

Leuckfeld  39, 52 

Nassau  13 

Limnäus  42, 52 

Neuss  12 

Liutprand  34, 52 

Nithard  9, 52 

Lothar  44 

Nopp  43, 52 

Ludwig  21, 45 

Ludwig der Bayer  19, 23 

O 

Ludwig der Deutsche  13 

Obrecht  27, 52 

Ludwig der Fromme  8 

Obstalbom  39 

Lünig  21, 52 

Oppenheim  24 

Lupold  31, 52 

Otto  7, 10, 32, 36, 52 

Lüttich  9 

Otto I.  7 

Luxemburg  13, 24, 47 

Otto III.  6 

Otto IV.  11 

M 

Magnus  37, 52 

P 

Mainz  8, 10, 20, 24, 27, 47 

Paris  9, 23, 52 

Marxburg  18 

Philipp  11, 32, 41, 45, 52 

56 

Pöhlde  9 

Stengel  44, 53 

Polen  4 

Stephan  20, 21, 37, 51 

Stonehenge  38 

Q 

Straelen  36 

Quedlinburg  39, 40 

Struve  26, 53 

R 

T 

Radewicus  36, 52 

Thietmar  7, 53 

Rahewin  36, 52 

Tribur  7 

Regenstein  40 

Trier  7, 18, 20, 24, 47 

Regino  7, 52 

Trifels  45 

Richard  32, 45 

Trithemius  19, 38, 53 

Rudolf  47 

Turmair  10, 53 

Rudolph  20, 21 

Rupert  28, 34 

U 

Ruprecht  20, 24 

Urban IV.  45 

Ursberg  10, 36, 51 

S 

Urstisius  12, 53 

Sachs  17, 18, 52 

Salem  44 

V 

Salmansweiler  43 

Verona  7 

Sax  17, 53 

Schafnaburg  10 

W 

Schmidius  40, 53 

Walram  20 

Schmidt  40, 53 

Weingarten  44 

Schwaben  43, 44 

Wenceslaus  25 

Schwarz  33, 53 

Wencker  22, 53 

Sigebert  7, 53 

Wenzeslaus  23, 24, 25, 26, 28, 

Sigismund  30 

34 

Speier  12 

Werla  8, 33 

Spießheimer  22, 53 

Widukind  7, 35, 53 

57 

Wien  12, 22 

Wursteisen  12, 53 

Wilhelm  41 

Würzburg  12, 19, 35 

Winckelmann  15, 34, 53 

Wipo  8, 53 

Z 

Worms  7, 40 

Zeiller  16, 53 

Worringen  12 

58 